ყაზახეთის დაბრუნებულმა აქტივებმა 1,154 ტრლნ ტენგეს მიაღწია

ახალი სტატისტიკა არსებითად აზუსტებს ბოლო სამი წლის განმავლობაში სახელმწიფოსთვის დაბრუნებული აქტივების სტრუქტურას. ყაზახეთის გენერალურმა პროკურატურამ განაცხადა, რომ 2023 წლის სექტემბრიდან აქტივების დაბრუნების კომიტეტმა და აქტივების დაბრუნების სამსახურმა დაიბრუნეს ქონება და სახსრები საერთო ღირებულებით 1,154 ტრლნ ტენგე.

ფულადმა სახსრებმა 1,044 ტრლნ ტენგე შეადგინა, ანუ მთლიანი თანხის დაახლოებით 90,5%. კიდევ 75,7 მლრდ ტენგე მოდის უძრავ ქონებაზე, 19,2 მლრდ — მიწის ნაკვეთებზე, 12,1 მლრდ — კომპანიებში წილებზე და 2,9 მლრდ ტენგე — სხვა სახის ქონებაზე. დეტალური სტრუქტურა გენპროკურატურაზე დაყრდნობით გამოაქვეყნა სააგენტო Kazinform-მა.

დაბრუნების ყველაზე დიდი მოცულობა 2025 წელზე მოდის — 773,7 მლრდ ტენგე. 2024 წელს ეს მაჩვენებელი 302,5 მლრდ ტენგეს შეადგენდა, ხოლო 2026 წლის დასაწყისიდან მონაცემების გამოქვეყნების მომენტისთვის — 77,7 მლრდ-ს. გამოქვეყნებული წლიური ჩაშლა 2024 წლიდან იწყება, თუმცა აღრიცხვის საერთო პერიოდს გენპროკურატურა 2023 წლის სექტემბრიდან აწარმოებს.

დოლარში შეფასება უმჯობესია საორიენტაციოდ ჩაითვალოს. ყაზახეთის საფონდო ბირჟაზე 2026 წლის 17 აგვისტოს დოლარის საშუალო შეწონილი კურსი შეადგენდა დაახლოებით 461 ტენგეს, ამიტომ 1,154 ტრლნ ტენგე შეესაბამებოდა დაახლოებით $2,5 მლრდ-ს. KASE-ის სავაჭრო მონაცემები ადასტურებს კურსს 461,20 ტენგე დოლარზე ვაჭრობის ძირითადი ნაწილის შედეგებით.

უძრავმა ქონებამ 75,7 მლრდ ტენგე შეადგინა

უძრავი ქონება მთელი დაბრუნებული პორტფელის შედარებით მცირე ნაწილს — დაახლოებით 6,6%-ს იკავებს. ეს მნიშვნელოვანია პროგრამის შეფასებისას: სახელმწიფოსთვის დაბრუნებული აქტივების უმეტესი ნაწილი უკვე ფულის სახითაა წარმოდგენილი და არა შენობებისა და მიწის ნაკვეთების სახით, რომლებიც ჯერ კიდევ შესაფასებელი, შესანახი ან სარეალიზაციოა.

უძრავ ქონებასთან დაკავშირებით ეკონომიკური ჯაჭვი უფრო რთულია. ქონების სახელმწიფოს საკუთრებაში გადასვლის შემდეგ მისი ღირებულება ავტომატურად არ ხდება ბიუჯეტის შემოსავალი. ობიექტი შეიძლება გამოყენებულ იქნას სახელმწიფო საჭიროებებისთვის ან გადაეცეს მართვაში და შემდგომ გაიყიდოს. ამიტომ, დაბრუნებული უძრავი ქონების ნომინალური შეფასება და ფაქტობრივი თანხა, რომლის მიღებასაც სახელმწიფო შეძლებს მისი რეალიზაციისას, შესაძლოა განსხვავდებოდეს.

ცალკეა აღრიცხული მიწის ნაკვეთები 19,2 მლრდ ტენგეზე და კორპორატიული წილები 12,1 მლრდ-ზე. ინვესტორებისთვის პროგრამის ეს ნაწილი უფრო მეტ ინტერესს წარმოადგენს, ვიდრე მისი წილი საერთო თანხაში: უძრავი ქონების, მიწის ან კომპანიებში მონაწილეობის შემდგომ გაყიდვას შეუძლია ბაზარზე ახალი მესაკუთრითა და ახალი შეფასებით გამოიტანოს აქტივები.

ინფრასტრუქტურისკენ 617 მლრდ ტენგეზე მეტს მიმართავენ

ქონების დაბრუნება თანდათან გარდაიქმნება უპირატესად იურიდიული პროცესიდან სახელმწიფო კაპიტალდაბანდებების ცალკეულ წყაროდ. 18 აგვისტოსთვის სპეციალური სახელმწიფო ფონდის მეშვეობით მოწონებული იყო 617,7 მლრდ ტენგეს საერთო ღირებულების 500-ზე მეტი პროექტის დაფინანსება.

ყველაზე დიდი თანხა წყალმომარაგებაზე მოდის. 267 პროექტისთვის გათვალისწინებულია 226,5 მლრდ ტენგე. ჯანდაცვაში მოწონებულია 176,8 მლრდ ტენგეს ღირებულების 191 პროექტი. საგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის 17 პროექტზე მოდის 64,4 მლრდ ტენგე.

სატრანსპორტო მიმართულებამ მიიღო 43 მლრდ ტენგე რვა პროექტზე. ერთ-ერთი უკვე განხორციელებული — ბალხაშის აეროპორტის რეკონსტრუქციაა 946 მლნ ტენგეს ღირებულებით. ტერმინალის გამტარუნარიანობა მოდერნიზაციის შემდეგ საათში 60-დან 80 მგზავრამდე გაიზარდა, ხოლო 2026 წლის 1 ივნისიდან ბალხაშიდან რეგულარული რეისები სრულდება ასტანასა და ალმათიში კვირაში ხუთჯერ.

კიდევ 67,5 მლრდ ტენგე გათვალისწინებულია სპორტული ინფრასტრუქტურის ექვსი პროექტისთვის. კოკშეტაუში უკვე აშენდა მრავალფუნქციური სპორტული კომპლექსი, ზერენდაში ექსპლუატაციაში შევიდა ფიზიკურ-გამაჯანსაღებელი კომპლექსი. ფული ასევე გამოიყენება ენერგეტიკის, საინჟინრო ქსელებისა და ახალი წარმოებებისთვის განკუთვნილი მოედნების განსავითარებლად. ეს მაჩვენებლები მოჰყავს ყაზახეთის მთავრობის ოფიციალურმა რესურსმა 18 აგვისტოს ანგარიშში.

მაჩვენებელი 617,7 მლრდ ტენგე ნიშნავს მოწონებულ დაფინანსებას და არა აუცილებლად უკვე გადარიცხულ და სრულად ათვისებულ თანხებს. მისი პირდაპირ გამოკლება ასევე არ შეიძლება დაბრუნებული 1,154 ტრლნ ტენგეს ღირებულებიდან: საერთო მაჩვენებელი მოიცავს უძრავ ქონებას, მიწასა და კომპანიების წილებს, მაშინ როდესაც ინფრასტრუქტურული პროექტები ფონდის ფულადი რესურსებით ფინანსდება.

აქტივების დაბრუნების კანონი 2023 წლიდან მოქმედებს

ცალკე სამართლებრივი სისტემა ყაზახეთში 2023 წლის ზაფხულში გაჩნდა. კანონი „უკანონოდ შეძენილი აქტივების სახელმწიფოსთვის დაბრუნების შესახებ“ მიღებულ იქნა 2023 წლის 12 ივლისს.

ის არეგულირებს აქტივების მოძიებასა და შემოწმებას, ნებაყოფლობით და იძულებით დაბრუნებას, საერთაშორისო თანამშრომლობას, ქონების შემდგომ მართვასა და დაბრუნებული სახსრების გამოყენებას. კანონის ერთ-ერთ ამოცანად პირდაპირ არის დასახელებული დაბრუნებული სახსრების ეფექტიანი გამოყენება საზოგადოების ინტერესებში.

მექანიზმის მოქმედება არ შემოიფარგლება სისხლისსამართლებრივი განაჩენის შემდეგ ქონების ჩვეულებრივი კონფისკაციით. კანონი ითვალისწინებს აქტივების შეძენის წყაროების შემოწმების ცალკეულ პროცედურებს, ნებაყოფლობითი დაბრუნების შესახებ შეთანხმების დადების შესაძლებლობას, ხოლო გათვალისწინებული საფუძვლების არსებობისას — პროკურორის მიმართვას სასამართლოში ქონების იძულებითი დაბრუნების მიზნით.

კანონის სრულ ტექსტსა და ცვლილებების ისტორიას აქვეყნებს სახელმწიფო საინფორმაციო-სამართლებრივი სისტემა «Әділет».

დაბრუნებული თანხები სახელმწიფო ინვესტიციების ახალი წყარო ხდება

პროგრამის მოცულობა უკვე იძლევა დაბრუნებული სახსრების რეგიონული ინფრასტრუქტურის დაფინანსების საგრძნობ დამატებით წყაროდ განხილვის საშუალებას. ეს განსაკუთრებით შესამჩნევია კაპიტალტევად სფეროებში, სადაც ერთი ობიექტის მშენებლობა ან ქსელის მოდერნიზაცია მილიარდობით ტენგეს მოითხოვს.

წყალმომარაგებამ და მედიცინამ ერთად დეტალიზებული დაფინანსების უდიდესი ნაწილი მიიღო. ასეთი განაწილება ხსნის, თუ რატომ არის შეუძლებელი აქტივების დაბრუნების ეკონომიკური ეფექტის შეფასება მხოლოდ დაბრუნებული თანხის ოდენობით. ბიუჯეტისთვის მნიშვნელოვანია ხელმისაწვდომი ფულადი სახსრები, ხოლო რეგიონებისთვის — რეალურად აშენებული ობიექტების რაოდენობა, ექსპლუატაციაში შესვლის ვადები და მათი შემდგომი შენახვის ღირებულება.

უკვე დასრულებული პროექტები აჩვენებს, რომ სახსრების ნაწილმა ფიზიკური ინფრასტრუქტურის ეტაპამდე მიაღწია. თუმცა, მოწონებული პროექტების შესახებ მონაცემები თავისთავად ჯერ კიდევ არ იძლევა მთელი პროგრამის საბოლოო უკუგების შეფასების შესაძლებლობას. ამისთვის აუცილებელია ცნობები ფაქტობრივი ხარჯების, მშენებლობის ღირებულების პირვანდელი ხარჯთაღრიცხვიდან გადახრის, ობიექტების ექსპლუატაციაში მიღების ვადებისა და მათი მუშაობის შედეგების შესახებ.

ანალოგიური პრობლემა ჩნდება უძრავ ქონებასთან დაკავშირებითაც. 75,7 მლრდ ტენგედ შეფასება აჩვენებს დაბრუნებული ქონების ღირებულებას გარკვეულ ეტაპზე, მაგრამ არა გაყიდვიდან მიღებულ სამომავლო შემოსავალს. საბოლოო ფინანსური შედეგი დამოკიდებულია ობიექტების მდგომარეობაზე, მოთხოვნაზე, რეალიზაციის ვადებსა და ფასის განსაზღვრის პროცედურაზე.

OECD გამჭვირვალობის პრობლემებზე მიუთითებს

დაბრუნების მასშტაბი ამავდროულად ზრდის მოთხოვნებს პროგრამის გამჭვირვალობის მიმართ. 2025 წელს გამოქვეყნებულ კვლევაში ყაზახეთის კონფისკაციის სისტემის შესახებ ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციამ (OECD) განიხილა მათ შორის აქტივების დაბრუნების მექანიზმი 2023 წლის კანონის მიხედვით.

ანგარიშის ავტორები აღნიშნავდნენ, რომ არასამთავრობო სექტორის წარმომადგენლები ნებაყოფლობითი დაბრუნების პროცედურის მეტ გამჭვირვალობას მოითხოვდნენ. კვლევის მომენტისთვის აქტივების დაბრუნების კომისიის საქმიანობა და გადაწყვეტილებები არ იყო საჯაროდ ხელმისაწვდომი, ისევე როგორც ინფორმაცია იმ სუბიექტების რეესტრიდან, რომელთა აქტივებიც შესაძლოა დაბრუნების პროცედურას დაქვემდებარებოდა. დოკუმენტში ასევე ყურადღება გამახვილებულია ნებაყოფლობითი დაბრუნების შესახებ შეთანხმებების დადების ფართო შესაძლებლობებსა და შესაბამისი პრაქტიკის შეზღუდულ საჯაროობაზე. ეს დასკვნები მოცემულია OECD-ის კვლევაში ყაზახეთში აქტივების კონფისკაციის შესახებ.

ამასთან, OECD-ის კვლევა 2025 წელს გამოქვეყნდა და აანალიზებს უფრო ადრეულ პერიოდს, ამიტომ მისი შენიშვნები ავტომატურად არ შეიძლება ჩაითვალოს ყველა პროცედურის აღწერად 2026 წლის აგვისტოს მდგომარეობით. ისინი რჩება ორიენტირად სისტემის შესაფასებლად, მაგრამ კანონმდებლობისა და პრაქტიკის შემდგომი ცვლილებები ცალკე ანალიზს მოითხოვს.

ინვესტორებისა და გადასახადის გადამხდელებისთვის გამჭვირვალობა დამატებით მნიშვნელობას იძენს აქტივების ღირებულების ზრდასთან ერთად. აუცილებელია რამდენიმე ეტაპის გამიჯვნა: ქონების ღირებულება დაბრუნებისას, ფულის ფაქტობრივი შემოსავლები, უძრავი ქონების ან კორპორატიული უფლებების შემდგომი გაყიდვის ფასი და დაფინანსებული პროექტების საბოლოო ღირებულება.

როგორც International Investment-ის ექსპერტები იტყობინებიან, 1,154 ტრლნ ტენგეს ოდენობის თანხა აქტივების დაბრუნების პროგრამას ყაზახეთისთვის შესამჩნევ ფინანსურ მექანიზმად აქცევს, თუმცა მხოლოდ ერთი საერთო მაჩვენებელი არ იძლევა მისი ეფექტიანობის შეფასების საშუალებას. დადებითი ფაქტორია ფულადი სახსრების მაღალი წილი — დაახლოებით 90,5%, რაც ამცირებს შედეგის დამოკიდებულებას ქონების სამომავლო გაყიდვაზე. კრიტიკულად მნიშვნელოვანი რჩება უძრავი ქონების შეფასებისა და რეალიზაციის საჯაროობა, ფონდიდან თანხების მოძრაობის კონტროლი და დასრულებული პროექტების ფაქტობრივი ღირებულების გამჟღავნება. სწორედ ეს მონაცემები მოგვცემს დაბრუნებული აქტივების ნომინალური ღირებულების რეალური ეკონომიკური ეფექტისგან გარჩევის საშუალებას.