საქართველოს გამოცდილება: ეკონომიკური სტაგნაციის დაძლევის სტრატეგიები გლობალური კრიზისის პირობებში

ფოტო: unsplash
აჭარის ეკონომიკის მინისტრის თქმით, რეგიონის მშპ წლის ბოლომდე 18%-ით გაიზრდება. ეს საგრძნობი ზრდაა, განსაკუთრებით მსოფლიო ეკონომიკის კრიზისის პერიოდში, როდესაც ევროკავშირში მშპ-ს ზრდა 0,5%-ს შეადგენს, ხოლო ლატვიაში, ლიეტუვასა და პორტუგალიაში — უარყოფით მაჩვენებლებსაც კი მიაღწია. რა იზიდავს ინვესტორებს საქართველოში, როგორ მოახერხა ქვეყანამ სტაგნაციის დაძლევა და გახდა ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად განვითარებადი ქვეყანა, ჩვენ გავარკვიეთ აჭარის ფინანსთა და ეკონომიკის მინისტრთან — ჯაბა ფუტკარაძესთან. ჩვენ მას ვკითხეთ რესპუბლიკის საინვესტიციო კლიმატის, მთავრობის მიერ გატარებული ზომებისა და ქვეყნის ეკონომიკაში არსებული რეალური მდგომარეობის შესახებ.

- გამარჯობა, ბატონო ჯაბა! ქვეყნის მთავრობამ არაერთხელ განაცხადა, რომ სწორედ ინვესტიციების მოზიდვას აქვს გადამწყვეტი მნიშვნელობა საქართველოსთვის. რა კეთდება რეგიონში ინვესტორებისთვის მიმზიდველი გარემოს შესაქმნელად.

- ინვესტიციები — ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პრიორიტეტია. ინტერესი ჩვენი ქვეყნის და განსაკუთრებით აჭარის მიმართ მუდმივად იზრდება. საქართველო — ერთ-ერთი იმ მცირერიცხოვან ქვეყანათაგანია, რომელმაც პანდემიის შემდეგ სტაგნაციიდან ასე სწრაფად გამოსვლა მოახერხა. თუ გადავხედავთ აშშ-ს, ჩინეთს, ევროკავშირის ქვეყნებს, პრაქტიკულად არცერთ მათგანს ჯერ კიდევ არ დაუღწევია თავი ტურიზმისა და უძრავი ქონების სფეროში არსებული პრობლემებისთვის. ზოგიერთი მათგანი ახლა განიცდის სტაგნაციას — იმყოფება შემცირებული ეკონომიკური აქტივობისა და ფასების ზრდის მდგომარეობაში. შედეგად აუცილებელია მრავალი მტკივნეული ღონისძიების გატარება ეკონომიკის გადასარჩენად.

ჩვენი ქვეყნის ცენტრალური და ადგილობრივი ხელისუფლება ატარებს ცენტრალიზებულ პოლიტიკას, რათა ქვეყანამ შეძლოს კორონავირუსული შეზღუდვების შემდეგ შეუფერხებლად აღდგენა და გადავიდეს სწრაფი ეკონომიკური ზრდის ეტაპზე. პრაქტიკულად ყველა მაკროეკონომიკური პარამეტრი აჩვენებს, რომ 2019 წელთან შედარებით ჩვენ გვაქვს ორნიშნა ეკონომიკური ზრდა არა მხოლოდ აჭარაში, არამედ მთელ ქვეყანაში. ეს ტენდენცია ნამდვილად გაგრძელდება წლის განმავლობაში და ჩვენ ველოდებით აჭარაში მთლიანი შიდა პროდუქტის 18%-ზე მეტით ზრდას. ეს ტრენდები საქართველოს უცხოელი ინვესტორებისთვის ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო მიმართულებად აქცევს.

რისკებისა და სარგებლის შედარებისას, ინვესტორები ხშირად იღებენ გადაწყვეტილებას საქართველოს სასარგებლოდ. ყოველივე ამის შემდეგ, ქვეყანა ახლა მართლაც ხელსაყრელ მდგომარეობაშია. ამას ადასტურებს სხვადასხვა საერთაშორისო რეიტინგები ბიზნესის მხარდაჭერის კუთხით — ქვეყანაში არის ხელსაყრელი საინვესტიციო კლიმატი, უსაფრთხოება, არ არის ბიუროკრატიული პრობლემები. სახელმწიფოს მხრიდან ბიზნესის მხარდაჭერა ყველა მიმართულებით იგრძნობა.

- რამდენად გაიზარდა პირდაპირი ინვესტიციები და რამ შეუწყო ხელი ამ ზრდას?

- პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები მიმდინარე წლის პირველ კვარტალში სამჯერ და მეტად გაიზარდა წინა წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით. ეს არის პირდაპირი მაჩვენებელი იმისა, რომ უცხოელი ინვესტორები საქართველოში თავს საკმაოდ კომფორტულად გრძნობენ და აგრძელებენ რეგიონში ფულის დაბანდებას. ბოლო წლების მნიშვნელოვანი ტენდენცია ასევე გახდა რეინვესტირების მაჩვენებლების ზრდა.

პრაქტიკულად ყველა მეწარმე თავისუფალია თავის ბიზნეს გადაწყვეტილებებში, თუკი იცავს კანონს. ლოკაციებთან დაკავშირებით ჩვენ გვაქვს ძალიან ცოტა შეზღუდვა. რა თქმა უნდა, ტურისტულ ზონაში ქარხანას არავინ ააშენებს, მაგრამ ჩვენ გამოვყავით შესაფერისი ლოკაციები ყველა სახის ბიზნესისთვის. ყველა დარგის წარმომადგენელს შეუძლია იპოვოს ფაქტორები, რომლებიც ხელს უწყობს მათი ბიზნესის განვითარებას ბათუმში, ქობულეთში, მაღალმთიან აჭარაში. ჩვენ გვაქვს საკმაოდ საინტერესო საინვესტიციო მიმართულებები, რომლებიც უბიძგებს მათ მივიდნენ ამ ლოკაციებზე.

გასაგებია, რომ ინვესტორი, რომელიც ახლახან შემოვიდა რეგიონში, დაიწყო ბიზნესი და გაეცნო ბაზარზე არსებულ პირობებს, გარემოს, მაღალი ალბათობით აქ დაიწყებს ახალ პროექტებსაც. დღეისათვის კერძო სექტორის არცერთი პროექტი, რომელიც წლების განმავლობაში მიმდინარეობს, არ შეჩერებულა. იყო მხოლოდ შენელების პერიოდი პანდემიის დროს.

დღეს ჩვენ ველოდებით, რომ ინვესტორთა აქტივობა კიდევ უფრო გაიზრდება. პროექტების აბსოლუტური უმრავლესობა ახლა ან დასკვნით ეტაპზეა, ან საკმაოდ სწრაფი ტემპით მიიწევს წინ. ამას ხელს უწყობს ის ფაქტიც, რომ აჭარის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტრო ყოველდღიურად სთავაზობს ახალ აქტივებს ღია, გამჭვირვალე, აუქციონის წესით — ძირითადად მიწის ნაკვეთებს. ამ აუქციონებში მონაწილეობა შეუძლიათ როგორც ადგილობრივ, ისე უცხოელ ინვესტორებს, რა თქმა უნდა, გარკვეული პირობების დაცვით. მოითხოვება საინვესტიციო კაპიტალის გარკვეული მოცულობა. ასევე მნიშვნელოვანია, თუ რა მიმართულებით მუშაობს ბიზნესი და დასაქმების რა შესაძლებლობებს უხსნის ის ადგილობრივ მოსახლეობას. ასე უზრუნველყოფს სახელმწიფო რეგიონის ეკონომიკურ განვითარებას და ხელს უწყობს მოქალაქეთა დასაქმებას. ინვესტორებმა წინასწარ იციან, რა უნდა გააკეთონ და რა მოხდება, თუ ისინი ვერ შეასრულებენ თავიანთ ვალდებულებებს.

- იყო თუ არა ასეთი შემთხვევები და როგორი იყო მთავრობის რეაქცია?

- რა თქმა უნდა იყო. აქ უნდა აღვნიშნო ჩვენი გუნდის ყველაზე მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება, რომელიც ჩვენ მივიღეთ 2018 წლის სექტემბერში და შემდეგ მივეცით მას რეზოლუციის ფორმა. პრაქტიკულად ყველა პროექტი, ყველა ვალდებულება, რომელიც კერძო სექტორმა აიღო სახელმწიფოს წინაშე, გაერთიანდა ერთიან ჩარჩო დოკუმენტში. როგორც ცნობილია, ბევრი პროექტი შეჩერდა პანდემიის წლებში — ამ შემთხვევაში პროექტების დამკვეთებსა და შემსრულებლებს დაერიცხათ ჯარიმები. მეწარმეებმა, ხშირად, არ იცოდნენ რა გაეკეთებინათ — მათ დაერიცხათ იმდენი ჯარიმა, რომ ვერ იხდიდნენ. ამის გამო გაჩნდა ეჭვები მათი პროექტების რენტაბელურობაზე.

ჩვენ მიერ შემუშავებული წესის შედეგად პრაქტიკულად ყველა ეს პროექტი, რომელთა რიცხვი 130-ს აღემატება, კვლავ ამოქმედდა. როგორც უკვე ვთქვი, პანდემიის დროსაც კი ამ პროექტების აბსოლუტური უმრავლესობა ნორმალური ტემპით მიმდინარეობდა. ჩვენ შევიმუშავეთ მექანიზმი, რომლის დახმარებითაც დაცული იყო როგორც საჯარო, ისე კერძო სექტორის ინტერესები. პირობები მარტივია — თუ თქვენ არღვევთ გარკვეულ ვალდებულებებს, ვერ ეტევით ვადებში, უნდა წარმოადგინოთ გარანტია — გარკვეული თანხა, რომელიც გამოითვლება სპეციალური ფორმულით.

ამ გარანტიისა და ინვესტორისგან ახალი ვადების წარმოდგენის შემდეგ ჩვენ ვიღებთ გადაწყვეტილებას, რამდენად რეალისტურია ისინი. უმეტეს შემთხვევაში კომპანიებს ჰქონდათ რეალური ვადები. ამ შემთხვევაში წესის მიხედვით წყდება ჯარიმების დარიცხვა და ეძლევათ პროექტების დასრულების ახალი ვადები. ამ გადაწყვეტილების შედეგად განახლდა დაახლოებით ორი მილიარდი ლარის ღირებულების პროექტები. შემიძლია ვთქვა, რომ ამ წესის ფარგლებში ჩვენ მივეცით ასეთი გადავადება ყველა მსურველს, რათა ინვესტორებს შესძლებოდათ პანდემიის პერიოდის გადალახვა საგრძნობი დანაკარგების გარეშე.

- თანაბარ პირობებში იმყოფებიან თუ არა ადგილობრივი და უცხოელი ინვესტორები?

- დიახ, და ესეც არის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი, თუ რატომ არის საქართველო საინტერესო უცხოელი ინვესტორებისთვის. ჩვენი ქვეყნის კანონმდებლობა იცავს და ათანაბრებს ქართველ და უცხოელ ინვესტორებს უფლებებისა და ვალდებულებების თვალსაზრისით. პანდემიის პერიოდში ბიზნესის შენარჩუნებაში დასახმარებლად, რიგ შემთხვევებში ჩვენ გავათავისუფლეთ კიდეც ინვესტორები იჯარის გადასახადისგან. გავათავისუფლეთ ყველა, ვინც ქირაობდა ქონებას სახელმწიფოსგან.

ჩვენ ასევე მივიღეთ წესი, რათა კომპანიებს, რომლებსაც ჰქონდათ საბანკო გარანტია და შეასრულეს თავიანთი საინვესტიციო ვალდებულებების ნახევარზე მეტი, პროპორციულად გათავისუფლებოდათ ამ გარანტიის უზრუნველსაყოფად წარმოდგენილი სახსრები. ეს აძლევდა ინვესტორებს დამატებით ფინანსურ რესურსებს რეინვესტირებისთვის. ამის წყალობით მათ შეძლეს თავიანთი პროექტების დასრულება.

ჩვენ გვქონდა რიგი ინიციატივები, რომლებმაც საშუალება მისცა ბიზნესს გადაელახა პანდემიის ყველაზე რთული პერიოდი და მზად ყოფილიყო პროექტების გასაგრძელებლად მეტი ინტენსივობით პოსტკოვიდურ პერიოდში.

- ბიზნესის რომელი სფეროებია ყველაზე მნიშვნელოვანი რეგიონის ეკონომიკისთვის?

- დარგობრივი განვითარების თვალსაზრისით, ტურიზმი რჩება ჩვენი ეკონომიკის გაძლიერების ქვაკუთხედად. ბათუმის აეროპორტის გავლით ხორციელდება თვეში დაახლოებით 400 ფრენა, ეს სარეკორდო მაჩვენებლებია. უდავოა, ეკონომიკის აღდგენისთვის მნიშვნელოვანია ჩამოსულთა რაოდენობა, მათ მიერ დახარჯული თანხა, შემოსავლები, ასევე ინფრასტრუქტურა.

მეორე მნიშვნელოვანი და ინტენსიურად განვითარებადი სექტორია — უძრავი ქონება. მნიშვნელოვანია, რომ ტურიზმიდან მიღებული შემოსავლებით ჩვენ გადავაჭარბეთ კიდეც 2019 წლის მონაცემებს 20 პროცენტით, მიმდინარე წლის ივნისის მაჩვენებლების მიხედვით.

ინვესტიციების მოზიდვის კუთხით ერთ-ერთი ძირითადი მიმართულება — რა თქმა უნდა, წარმოება და გადამამუშავებელი მრეწველობის განვითარებაა, სადაც ჩვენ ასევე ვავითარებთ მნიშვნელოვან ინოვაციებს. ბათუმის ინდუსტრიული ზონის გარდა, ახლა ჩვენ ვიწყებთ ქობულეთის ინდუსტრიული ზონის განვითარებას. მიწის ნაკვეთები ბათუმის ინდუსტრიულ ზონაში პრაქტიკულად სრულად გაიყიდა. დარჩა მხოლოდ რამდენიმე. თითოეულს აქვს თავისი საინვესტიციო ვალდებულებები — აუცილებელია საწარმოს მართვა, ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმების უზრუნველყოფა, ბიზნესში ინვესტირება. ეს პროექტი და მისი წარმატება ასევე პირდაპირ კავშირშია ე.წ. «ოცნების ქალაქის» პროექტთან. ჩვენი ხელმძღვანელობა გეგმავს უზრუნველყოს ჩვენი თანამოქალაქეები თანამედროვე საცხოვრებლით, მოახდინოს მათი საზოგადოებაში ინტეგრაცია, უზრუნველყოს ისინი სამუშაოთი და შემოსავლით.

- ახალ ინდუსტრიულ ზონაში გვაქვს შეზღუდვა, აქ არ შეიძლება წიაღისეულის, მაგალითად, ქვიშა-ხრეშის გადამამუშავებელი საწარმოს აშენება. თუმცა ჩვენ გვაქვს საწარმო, რომელიც დაკავებულია სხვადასხვა სამშენებლო მასალების წარმოებით, მაგრამ ეს არ არის სამთო-გამამდიდრებელი საწარმო. ადგილობრივმა საწარმომ არ უნდა მიაყენოს ზიანი გარემოს და ამავდროულად მაქსიმალურად დააკმაყოფილოს ბაზრის მოთხოვნილებები. ეს არის საკვანძო კრიტერიუმები ასეთი პროექტებისთვის.

მახარებს ის ფაქტი, რომ ადგილობრივი საწარმოების უმრავლესობა ავეჯის წარმოებით არის დაკავებული. ჩვენთვის ეს საკმაოდ საინტერესო მიმართულებაა, რადგან კვლევების თანახმად, ეკონომიკის ამ სექტორში საქართველოს გარკვეული პერსპექტივები აქვს როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე მის ფარგლებს გარეთ. ჩვენ გვაქვს კარგი პოტენციალი ამ მიმართულებით და შეგვიძლია დავიკავოთ ჩვენი ნიშა მსოფლიო ბაზარზე. საქართველოში არსებული სიტუაციიდან გამომდინარე, ჩვენ გვაქვს გარკვეული პირობები, რომლებიც ხელს უწყობს ამ ბიზნესით დაკავებულთა წარმატებას.

- რომელი ქვეყნები ახორციელებენ ყველაზე ხშირად ინვესტირებას რეგიონში?

- პირველ რიგში, მნიშვნელოვანი ინვესტიციები მოდის მეზობლებისგან — თურქეთი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ინვესტორია, აზერბაიჯანი, ყაზახეთი. ბოლო წლებში გამოიკვეთა ინტერესი ევროპული ქვეყნების მხრიდანაც, მათი ინვესტიციების მოცულობა ყოველწლიურად იზრდება. მაგალითად, ნიდერლანდებიდან, ჩეხეთიდან და ესპანეთიდან. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ მსხვილი ინვესტიციები შემოდის ისრაელიდან, ასევე არაბული ქვეყნებიდან. მსხვილი ევროპული ქვეყნების მხრიდან ინტერესი ყველაზე მაღალია ენერგეტიკისა და ტურიზმის მიმართულებით. ისრაელელი ინვესტორები დაინტერესებულნი არიან უძრავი ქონებითა და სხვა სფეროებით, მათ შორის გადამამუშავებელი მრეწველობით.

- აჭარა მიმზიდველი გახდა საერთაშორისო სასტუმრო ბრენდებისთვის — სულ უფრო მეტი ბრენდული პროექტი ხმაურიანი სახელებით ჩნდება ბათუმსა და აჭარის სხვა კურორტებზე. რა იზიდავს მათ რეგიონში?

- ამ მიმართულებით წარმატებები დაკავშირებულია ჩვენს PR-კამპანიასთან. საქართველო, მათ შორის აჭარა, ეს არის ადგილი, სადაც ინვესტორს შეუძლია დააბანდოს ფული და მიიღოს საკმაოდ მაღალი დივიდენდები. ამავდროულად მას შეუძლია თავისუფლად იცხოვროს აქ, გადმოიყვანოს ოჯახი და მიიღოს სტაბილური შემოსავალი. ეს არის კომფორტული ქვეყანა ყველასთვის, მიუხედავად წარმოშობისა, რელიგიური კუთვნილებისა. აქ ყველა იპოვის იმას, რაც მოსწონს – ზღვას, მთებს, საკუთარი შემოქმედებითი შესაძლებლობების რეალიზების სხვადასხვა სფეროს. პრაქტიკულად ყველას შეუძლია იპოვოს საქართველოში თავისი მოწოდება.

ინვესტორები სრულიად დამოუკიდებლები არიან თავიანთ ბიზნესში. მათი ერთადერთი ვალდებულებაა — დაიცვან კანონი. თავიანთი შემოქმედებითი პოტენციალით, გამოცდილებით, ფინანსური შესაძლებლობებით მათ შეუძლიათ გააკეთონ ნებისმიერი ბიზნესი და სახელმწიფო მხოლოდ დაეხმარება მათ ამაში. ევროპის ქვეყნებს რომ შევადაროთ, ჩვენთან საგადასახადო განაკვეთები ერთ-ერთი ყველაზე დაბალია და ეს ოფიციალურად დადგენილი განაკვეთებია, და არა ოფშორები ან მსგავსი სახის სხვა დამატებითი მექანიზმები.

ასევე მინდა აღვნიშნო, რომ ესტონურმა საგადასახადო მოდელმა, რომელიც ჩვენთან დაინერგა, ასევე მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი რეინვესტირებას. ისევე როგორც სხვადასხვა ინიციატივებმა, როგორიცაა, მაგალითად, კანონი მაღალმთიანი რეგიონების შესახებ ან სხვა მსგავსი საკანონმდებლო აქტები, რომლებიც საშუალებას აძლევს ინვესტორებს დაიბრუნონ დაბანდებული თანხების ნაწილი და განავითარონ თავიანთი ბიზნესი. ინვესტორები მიღებულ შემოსავალს აბანდებენ ახალ პროექტებში და კიდევ უფრო ავითარებენ თავიანთ ბიზნესს და ქვეყნის ეკონომიკას. მრეწველობაშიც საკმაოდ მაღალი მოგებაა. სხვა ქვეყნებში ასეთი მაღალი შემოსავლების მიღება ტურისტულ ან ეკონომიკის სხვა სექტორში საკმაოდ რთულია.

- არსებული პროექტებიდან რომელია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აჭარისთვის და რატომ?

- ჩემთვის უხერხული იქნებოდა რომელიმე პროექტის გამოყოფა, ჩვენთვის ყველა პროექტი მნიშვნელოვანია. თუმცა მინდა აღვნიშნო, რომ ტურიზმის მიმართულებით ჩვენ გვჭირდება არა მხოლოდ რაოდენობა, არამედ ხარისხიც. სწორედ ამ თვალსაზრისით ჩვენთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ე.წ. ბრენდული სასტუმროების ფუნქციონირება.

ჩვენი რეგიონისთვის ასევე განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს წარმოების სფერო. უშუალოდ ინდუსტრიული ზონები და მრეწველობა — ჩვენი შემოსავლების შევსების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყაროა. წარმოების სფერო — ეს არის დიდი წვლილი ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმებაში.

მინდა აღვნიშნო, რომ ბათუმისა და ქობულეთის გარდა ჩვენთვის მნიშვნელოვანია მთელი სანაპირო ზოლი, ასევე მაღალმთიანი რეგიონების მდგრადი განვითარება. ამ გაგებით მნიშვნელოვანია ყველა პროექტი, რომელიც ხელს შეუწყობს ჩვენი ავტონომიური რესპუბლიკის სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებას. ჩვენ ინტენსიურად ვავითარებთ ინფრასტრუქტურას როგორც სანაპირო ზოლში, ისე ავტონომიის სხვა რაიონებში. მიმდინარეობს გაზიფიცირება, უახლოეს მომავალში ამოქმედდება წყლის პროექტები.

მიმდინარეობს გზების რემონტი და მშენებლობა ყველა მიმართულებით, ჩვენ ინტენსიურად დავიწყეთ სპორტულ-ტურისტული ობიექტების მშენებლობა და ეს ობიექტები გაუწევენ დამატებით მომსახურებას, მათ შორის ტურისტული მიმართულებით, რათა მეტი ტურისტი მოვიზიდოთ. ბევრი ჩამოსული ამჯობინებს ჩვენს რეგიონში შეყოვნებას და ეს ტენდენცია უნდა შენარჩუნდეს, რადგან ის პირდაპირ აისახება ჩვენი მოქალაქეების შემოსავლებზე.
ვითარდება როგორც გონიო-კვარიათი, ისე ჩაქვი, ციხისძირი, ქობულეთი. შეგვიძლია გითხრათ, რომ ინტერესი საკმაოდ დიდია ყველა მიმართულებით, აჭარის სანაპირო ზოლის ყველა ადგილას.

ეკოლოგიის, პრივატიზაციის, საგადასახადო პოლიტიკის, ასევე ინფრასტრუქტურული პროექტების გარდა, ჩვენთვის პრიორიტეტულად დარჩება რთული ინფრასტრუქტურული პროექტების განხორციელება. ეს არის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი, რომელიც ხელს შეუწყობს ეკონომიკის განვითარებას და სოციალური ფონის გაუმჯობესებას.
ჩვენ ვაპირებთ მაქსიმალურად წავახალისოთ და მხარი დავუჭიროთ კერძო სექტორს და გავაფართოვოთ მათი წვდომა დაფინანსებაზე. საუბარია პროექტების თანადაფინანსებაზე და საგრანტო პროექტებზე. მაგალითად, USAID-თან ერთად ჩვენ დავიწყეთ გრანტების გაცემა მყარი ნარჩენების გადამუშავებით დაკავებული კომპანიებისთვის. თუ თქვენ ამუშავებთ საყოფაცხოვრებო ნარჩენებს და ამისთვის გჭირდებათ ტექნიკა, სახელმწიფო მიდის თანადაფინანსებაზე. არის პროგრამები სოფლის მეურნეობაში. თუ რომელიმე მუნიციპალიტეტში, სოფელში ან დასახლებულ პუნქტში თქვენ ახორციელებთ ნებისმიერი ტიპის გადამამუშავებელი მრეწველობის საწარმოს შექმნის პროექტს, მაშინ სახელმწიფოს მიერ ავტონომიური რესპუბლიკის ბიუჯეტიდან გამოიყოფა შესაბამისი თანხა. უნდა განვიხილოთ, რომელი პროექტი მოიტანს მეტ შედეგს და რომელში დასაქმდება მეტი ადამიანი. აღნიშნული ორი მიმართულება დაეხმარება კერძო სექტორს კიდევ უფრო მეტი პროექტის განხორციელებაში.