ესკალაცია ახლო აღმოსავლეთში: აშშ-ისა და ირანის ახალი დარტყმები

აშშ-მა და ირანმა სამხედრო დაპირისპირება გააძლიერეს, რომელიც აგვისტოს ბოლოს განახლდა. საბრძოლო მოქმედებები შეეხო იორდანიას, ერაყსა და ბაჰრეინს, ხოლო ამერიკული დარტყმები ჰორმუზის სრუტესთან მდებარე ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის ობიექტებს დაატყდა თავს. ესკალაციას მშვიდობიან მოსახლეობაში მსხვერპლი მოჰყვა და ნავთობის ფასები გაზარდა, იტყობინება Reuters.

საბრძოლო მოქმედებების განახლება

დაპირისპირების ახალი ტალღა 30 აგვისტოს დაიწყო, როდესაც აშშ-მა ივლისის ბოლოს შემდეგ პირველად მიიტანა იერიში ირანის ტერიტორიაზე. კუნძულ ლარაკზე ჰორმუზის სრუტეში განადგურდა ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის ორი დანადგარი. ამერიკელმა სამხედროებმა ოპერაცია დაუკავშირეს საზღვაო საბრძოლო მასალის გამოყენებით სრუტის დანაღმვის მზადებას. ირანელ სამხედროებსა და სამოქალაქო პირებს შორის იყვნენ დაღუპულები და დაჭრილები, თუმცა დანაკარგების შესახებ ზუსტი მონაცემები არ გავრცელებულა.

იმავე დღეს თეირანმა გამოიყენა ბალისტიკური შეიარაღება და უპილოტო საფრენი აპარატები იორდანიაში მდებარე ამერიკული სამხედრო ობიექტების, King Hussein-ისა და Al-Azraq-ის წინააღმდეგ. დარტყმის ქვეშ მოექცა ტექნიკური და სარემონტო ინფრასტრუქტურა, ასევე საბრძოლო თვითმფრინავების განთავსების ადგილები. იორდანიის ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის სისტემებმა რვა რაკეტა გაანეიტრალეს. ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსმა განაცხადა მნიშვნელოვანი ზიანის შესახებ, ხოლო ამერიკულ მხარეს სერიოზული შედეგების შესახებ ინფორმაცია არ გაუვრცელებია.

ინვესტორებისთვის მთავარ ფაქტორად რჩება ვითარება ჰორმუზის სრუტის გარშემო. ლარაკზე თავდასხმის შემდეგ Brent-ის მარკის ნავთობი 2%-ზე მეტით გაძვირდა და ბარელზე $90-ს გადააჭარბა.

თავდასხმები ტანკერებზე ჰორმუზის სრუტეში

საუდის არაბეთის ნავთობით დატვირთულ ორ სუპერტანკერს თავს დაესხნენ 31 აგვისტოს საღამოს ჰორმუზის სრუტიდან გამოსვლისას. თითოეულს გადაჰქონდა 2 მლნ ბარელი ნედლეული, რომელიც საუდის არაბეთის ტერმინალ Juaymah-ზე იყო დატვირთული. ინციდენტები რამდენიმე წუთის ინტერვალით ომანის სანაპიროსთან მოხდა. Saudi Aramco-მ აგვისტოში განაახლა ნავთობის დატვირთვა და გაყიდვა სრუტის შიგნით მდებარე ტერმინალებიდან.

პირველი დაზიანდა საუდის არაბეთის დროშის ქვეშ მცურავი Sidr, ხასაბიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით დაახლოებით 16,6 საზღვაო მილის დაშორებით. რამდენიმე წუთის შემდეგ ლიბერიის დროშის ქვეშ მყოფ Senegal Prosperity-ს უცნობი წარმოშობის სამი ჭურვი მოხვდა. ორივე გემის ეკიპაჟი არ დაშავებულა, თავდასხმებზე პასუხისმგებლობა არავის აუღია.

კომპანია Marisks-მა, რომელიც სპეციალიზებულია ნაოსნობის რისკების ანალიზზე, ინციდენტებს ომანის დერეფანში საფრთხეების შემდგომი ზრდის დასტური უწოდა. ენერგორესურსების ექსპორტი სპარსეთის ყურის ქვეყნებიდან კვლავ შეზღუდულია ჰორმუზის გარშემო აშშ-სა და ირანს შორის დაპირისპირების გამო. კონფლიქტის დაწყებამდე ამ მარშრუტზე გადიოდა ნავთობის გლობალური მიწოდების დაახლოებით მეხუთედი. ყატარი და ომანი ცდილობდნენ მიეღწიათ შეთანხმებისთვის მოძრაობის აღდგენის შესახებ, თუმცა მოლაპარაკებებს ჯერჯერობით შედეგი არ მოჰყოლია.

საბრძოლო მოქმედებები სექტემბრის დასაწყისში

1 სექტემბერს აშშ-მა დარტყმების სერია მიაყენა ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის ობიექტებს. სამიზნე გახდა ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვისა და რადიოლოკაციური სისტემები, საზღვაო ინფრასტრუქტურა, ნაღმების განსათავსებელი საშუალებები და კავშირგაბმულობის კვანძები. ობიექტების ნაწილი ჰორმუზის სრუტის რაიონში მდებარეობდა.

ირანმა ერთდროულად რამდენიმე მიმართულებით თავდასხმებით უპასუხა. იორდანიის საჰაერო სივრცეში შევიდა 13 ბალისტიკური რაკეტა: აქედან 10 გაანეიტრალეს ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის სისტემებმა, კიდევ სამი კი დაუსახლებელ რაიონებში ჩამოვარდა. ერაყის ჩრდილოეთში რაკეტები და უპილოტო საფრენი აპარატები ერბილის ბაზებისკენ იყო მიმართული. ბაჰრეინში ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის ძალებმა ირანული დრონები ჩამოაგდეს და გაანადგურეს. თეირანმა განაცხადა ამერიკულ ძალებში დანაკარგების შესახებ, თუმცა აშშ-ის წარმომადგენლებმა Reuters-ს განუცხადეს, რომ დაშავებულები არ ყოფილან.

ირანის მონაცემებით, ჰორმუზის სრუტის სანაპიროზე, სირიკის რაიონში, ქორწილის დროს ხუთი ადამიანი დაიღუპა, ხოლო სულ მცირე 50 დაშავდა. სააგენტო IRNA რეგიონულ ხელისუფლებაზე დაყრდნობით უფრო მაღალ შეფასებას ასახელებდა — 68 დაშავებულს, ხოლო Mehr იტყობინებოდა, რომ დაღუპულთა შორის იყო ოთხი წლის ბავშვი. კიდევ შვიდი ადამიანი დაიღუპა და რვა დაშავდა ხუზისტანის პროვინციაში სამ ობიექტზე დარტყმის შედეგად.

რესურსები და ეკონომიკური ზეწოლა

გაჭიანურებული დაპირისპირება სულ უფრო მეტად აისახება ორივე მხარის შესაძლებლობებზე. ირანის ეკონომიკა სერიოზულად დაზარალდა, ხოლო ჩვეულებრივი შეიარაღებული ძალების პოტენციალი შემცირდა. აშშ-მა, თავის მხრივ, დახარჯა დიდი სიშორის მაღალი სიზუსტის რაკეტების მარაგების მნიშვნელოვანი ნაწილი, რამაც გააჩინა შეშფოთება სხვა რეგიონებში შესაძლო კრიზისებისთვის ამერიკული არმიის მზადყოფნასთან დაკავშირებით.

ვაშინგტონი აგრძელებს თეირანის წინააღმდეგ სანქციების გაძლიერებას. დონალდ ტრამპმა განაცხადა, რომ აშშ თითქმის სრულად აკონტროლებს ჰორმუზის სრუტეს, ხოლო ირანის ეკონომიკის მდგომარეობა სულ უფრო მძიმდება. ამერიკის პრეზიდენტმა ვაშინგტონის პოზიციები უფრო ძლიერად შეაფასა. ირანმა, თავის მხრივ, რეგიონის სახელმწიფოები გააფრთხილა ამერიკული ძალების მხარდაჭერის შედეგების შესახებ. ქვეყნის სამხედრო სარდლობამ განაცხადა, რომ აშშ-ის დახმარებამ შეიძლება უფრო მასშტაბური საპასუხო დარტყმები გამოიწვიოს.

კონფლიქტი ეკონომიკურ რისკებს აშშ-სთვისაც ქმნის. საწვავის ფასების ზრდა მგრძნობიარე ფაქტორი ხდება ნოემბერში კონგრესის არჩევნების წინ. სექტემბრის ესკალაციის შემდეგ აზიური საფონდო ბაზრები დაეცა, ხოლო აშშ-ის 10-წლიანი სახაზინო ობლიგაციების შემოსავლიანობა თითქმის სამი წლის განმავლობაში ყველაზე მაღალ დონემდე გაიზარდა. 2 სექტემბერს Brent-ის ფასმა ბარელზე $95,68-ს მიაღწია,

ტურიზმი და ინვესტიციები

ხანგრძლივი დაპირისპირება უკვე აისახა ტურისტულ სექტორსა და ბიზნესგარემოზე სპარსეთის ყურის ქვეყნებში. Reuters აღნიშნავს შეფერხებებს ტრანსპორტისა და სხვა დარგების მუშაობაში, ასევე ამ მიმართულების, როგორც სტაბილური საერთაშორისო ცენტრის, მიმზიდველობის შემცირებას. ყველაზე მეტად ეკონომიკური შედეგები ყატარსა და ქუვეითში შეიმჩნევა, სადაც 2026 წელს ეკონომიკის 8%-ზე მეტით შემცირებაა მოსალოდნელი.

კრიზისი ცვლის საინვესტიციო პრიორიტეტებს. საუდის არაბეთი და არაბთა გაერთიანებული საამიროები აჩქარებენ მრავალმილიარდიან პროექტებს პორტებისა და ნავთობსადენების განვითარებისთვის ჰორმუზის გვერდის ავლით. სახსრები მიიმართება მათ შორის წითელი ზღვისა და საამიროების აღმოსავლეთ სანაპიროს ინფრასტრუქტურაზე, რაც შესაძლებელს გახდის ექსპორტისა და ტვირთების გადაზიდვის შენარჩუნებას ძირითადი მარშრუტის შეზღუდვის შემთხვევაში.

International Investment-ის ანალიტიკოსები აღნიშნავენ რისკების ზრდას ინვესტიციებისა და ტურისტული ინდუსტრიისთვის. შემდგომი პერსპექტივები დამოკიდებული იქნება დაპირისპირების ხანგრძლივობაზე, ავიამიმოსვლისა და საზღვაო გადაზიდვების უსაფრთხოებაზე. ახალმა დარტყმებმა და კომერციულ გემებზე თავდასხმებმა შეიძლება შეაფერხოს კაპიტალის შემოდინება, ახალი პროექტების განხორციელება და ტურისტული მოგზაურობები სპარსეთის ყურის ქვეყნებში.