English  עברית  ქართული  Русский  

შვეიცარია მოქნილი ნეიტრალიტეტისკენ იხრება

შვეიცარია მოქნილი ნეიტრალიტეტისკენ იხრება

შვეიცარიელი ამომრჩევლები ჯერჯერობით მზად არ არიან კონსტიტუციაში ნეიტრალიტეტის უფრო მკაცრი მოდელი გაამყარონ, რამაც შეიძლება შეუნარჩუნოს ბერნს შესაძლებლობა, შეუერთდეს სანქციებს შეიარაღებულ კონფლიქტებში მონაწილე სახელმწიფოების წინააღმდეგ. 2026 წლის 27 სექტემბრის რეფერენდუმის წინ ჩატარებული ადრეული გამოკითხვა აჩვენებს, რომ ინიციატივა „მუდმივი და შეიარაღებული“ ნეიტრალიტეტის შესახებ უმრავლესობის წინააღმდეგობას აწყდება, მიუხედავად მემარჯვენე-კონსერვატიული ბანაკის მხარდაჭერისა.

გამოკითხვა ინიციატივის მოწინააღმდეგეთა უპირატესობას აჩვენებს

Bloomberg-მა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ Tamedia/20 Minuten-ის ადრეული გამოკითხვის მონაწილეთა მხოლოდ 34%-ია მზად მხარი დაუჭიროს ინიციატივას უფრო მკაცრი ნეიტრალიტეტის შესახებ, მაშინ როცა 54% უფრო მეტად ან გადაჭრით წინააღმდეგ მისცემდა ხმას. შვეიცარიული პოლიტიკისთვის ეს არ არის საბოლოო პროგნოზი, მაგრამ ძლიერი სასტარტო სიგნალია: მხარდამჭერთა კამპანიამ ჯერ ვერ შეძლო ნეიტრალიტეტის თემა საერთო ეროვნულ უმრავლესობად ექცია.

კენჭისყრა დანიშნულია 2026 წლის 27 სექტემბერს. ვინაიდან საქმე ეხება სახალხო ინიციატივას, მისი მიღებისთვის საჭირო იქნება ორმაგი უმრავლესობა: ამომრჩეველთა ხმების უმრავლესობა ქვეყნის მასშტაბით და კანტონების უმრავლესობა. ასეთი კონსტრუქცია სადავო საგარეო პოლიტიკური შესწორებების გატარებას ართულებს, განსაკუთრებით მაშინ, თუ ინიციატივა პოლიტიკური სპექტრის მხოლოდ ერთ ნაწილს ახდენს მობილიზებას, მაგრამ ვერ იღებს მხარდაჭერას მსხვილ ქალაქურ და ცენტრისტულ კანტონებში.

ინიციატივამ მიიღო სახელწოდება „შვეიცარიული ნეიტრალიტეტის შენარჩუნება“. მისი მომხრეები ითხოვენ ფედერალურ კონსტიტუციაში მუდმივი და შეიარაღებული ნეიტრალიტეტის შესახებ დებულების შეტანას. მუდმივი ნეიტრალიტეტი გულისხმობს სახელმწიფოს უარს სამხედრო ალიანსებსა და სხვა ქვეყნების შეიარაღებულ კონფლიქტებში მონაწილეობაზე, ხოლო შეიარაღებული ნეიტრალიტეტი ნიშნავს საკუთარი არმიის შენარჩუნებას ტერიტორიის დასაცავად.

სანქციები დავის მთავარ საგნად იქცა

მთავარი პოლიტიკური კონფლიქტი თავად ნეიტრალიტეტის პრინციპს არ უკავშირდება. შვეიცარიაში თითქმის ყველა მსხვილი პარტია აღიარებს, რომ ქვეყანა ნეიტრალური უნდა დარჩეს. დავა მიდის იმაზე, რამდენად მოქნილად შეუძლია მთავრობას გამოიყენოს ეს პრინციპი თანამედროვე კრიზისების პირობებში.

შემოთავაზებული შესწორება ფაქტობრივად აუკრძალავდა შვეიცარიას ეკონომიკური ზომების დაწესებას ომის მდგომარეობაში მყოფი სახელმწიფოების წინააღმდეგ, თუ ასეთი ზომები არ არის დამტკიცებული გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ. ეკონომიკური ზომები ამ კონტექსტში ნიშნავს სანქციებს, შეზღუდვებს ვაჭრობაზე, ფინანსურ ოპერაციებზე, აქტივებზე, ტექნოლოგიებსა თუ მომსახურებაზე. ბერნისთვის ეს განსაკუთრებით მგრძნობიარე საკითხია მას შემდეგ, რაც ქვეყანა შეუერთდა ევროკავშირის სანქციების უმრავლესობას რუსეთის წინააღმდეგ 2022 წელს უკრაინასა და რუსეთს შორის კონფლიქტის დაწყების შემდეგ.

ინიციატივის მომხრეები მიიჩნევენ, რომ სანქციების რეჟიმებში მონაწილეობა შვეიცარიას პოლიტიკური დაპირისპირების მხარედ აქცევს და ძირს უთხრის მის შუამავლის რეპუტაციას. მოწინააღმდეგეები კი პასუხობენ, რომ მოქმედი მოდელი უკვე ინარჩუნებს სამხედრო ნეიტრალიტეტს, თუმცა სახელმწიფოს უტოვებს თავისუფლებას, მოახდინოს რეაგირება საერთაშორისო სამართლის დარღვევებზე.

ფედერალური ხელისუფლება მკაცრი ფორმულის წინააღმდეგ გამოვიდა

ფედერალურმა საბჭომ ჯერ კიდევ 2024 წლის ივნისში ურჩია ამომრჩევლებსა და კანტონებს, უარყონ ინიციატივა. მთავრობამ განაცხადა, რომ ახალი კონსტიტუციური მუხლი შეზღუდავდა ქვეყნის საგარეო პოლიტიკურ თავისუფლებას და ფაქტობრივად აკრძალავდა სანქციებს მეომარი სახელმწიფოების წინააღმდეგ, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ისინი დამტკიცებულია გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ.

ამ შეზღუდვას პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს. გაეროს უშიშროების საბჭო ხშირად იბლოკება მუდმივი წევრების ვეტოს უფლებით. თუ შვეიცარია შეძლებს მხოლოდ ისეთი სანქციების მხარდაჭერას, რომლებმაც გაიარეს ეს ორგანო, მისი საგარეო პოლიტიკა გაცილებით ნაკლებად მოქნილი გახდება. რეალობაში ეს ნიშნავს იმას, რომ ბერნი დამოუკიდებლად ვერ შეძლებდა ევროკავშირის, აშშ-ის ან ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის პარტნიორების მრავალ სანქციურ რეჟიმთან შეერთებას.

მთავრობა ამასთანავე არ ამბობს უარს ნეიტრალიტეტზე, როგორც პრინციპზე. ის ამტკიცებს, რომ შვეიცარიული მოდელის ღირებულება სწორედ სამხედრო ნეიტრალიტეტის, საერთაშორისო ჰუმანიტარული პროფილისა და პოლიტიკის გარემოებებთან ადაპტირების უნარის შერწყმაშია.

პარლამენტმა პროექტი უკვე უარყო

SWI swissinfo იტყობინებოდა, რომ ეროვნულმა საბჭომ 2026 წლის მარტში უარყო ინიციატივა 128 ხმით 60-ის წინააღმდეგ. პირდაპირმა კონტრწინადადებამ ასევე ვერ მიიღო მხარდაჭერა: მის წინააღმდეგ ხმა მისცა 109 დეპუტატმა, მომხრე იყო 77, ხოლო ორმა თავი შეიკავა. ამან აჩვენა, რომ ნეიტრალიტეტის შესახებ უფრო რბილი კონსტიტუციური ფორმულირების იდეამაც კი ვერ შეძლო მდგრადი საპარლამენტო უმრავლესობის ჩამოყალიბება.

ინიციატივის მხარდაჭერა კონცენტრირებულია შვეიცარიის სახალხო პარტიისა და მოძრაობა Pro Switzerland-ის გარშემო. შვეიცარიის სახალხო პარტია ქვეყნის უმსხვილესი მემარჯვენე-კონსერვატიული ძალაა, რომელიც ხშირად იყენებს პირდაპირი დემოკრატიის ინსტრუმენტებს მიგრაციის, სუვერენიტეტის, ევროკავშირთან ურთიერთობებისა და საგარეო პოლიტიკური დამოუკიდებლობის თემების წინ წამოსაწევად.

შვეიცარიული სისტემის თავისებურება იმაში მდგომარეობს, რომ პარტია შეიძლება ერთდროულად იყოს წარმოდგენილი მთავრობაში და აწარმოებდეს კამპანიას მთავრობის პოზიციის წინააღმდეგ რეფერენდუმებისა და სახალხო ინიციატივების მეშვეობით. ფედერალურ საბჭოში სხვადასხვა პარტიის წარმომადგენლები სხედან, თუმცა მინისტრები საჯაროდ უჭერენ მხარს კოლეგიური ორგანოს გადაწყვეტილებებს, მაშინაც კი, თუ მათი პარტია განსხვავებულ პოზიციას იკავებს.

ნეიტრალიტეტი მოქნილ დოქტრინად რჩება

შვეიცარიულ ნეიტრალიტეტს ღრმა ისტორიული საფუძველი აქვს. იგი აღიარეს ევროპულმა სახელმწიფოებმა 1815 წლის ვენის კონგრესის შემდეგ და მოგვიანებით გაფორმდა საერთაშორისო ნორმებით, მათ შორის ჰააგის კონვენციებით. თუმცა, თანამედროვე შვეიცარიული მოდელი არ წარმოადგენს სრულ საგარეო პოლიტიკურ იზოლაციას.

ნეიტრალური სახელმწიფო არ უნდა მონაწილეობდეს შეიარაღებულ კონფლიქტში და არ უნდა უწევდეს სამხედრო მხარდაჭერას ერთ-ერთ მეომარ მხარეს. თუმცა პოლიტიკური განცხადებები, დიპლომატიური ქმედებები, ეკონომიკური ურთიერთობები და სანქციები ყოველთვის არ იკრძალება ნეიტრალიტეტის სამართლით. სწორედ ამ ზონაში იმყოფება შვეიცარიის ამჟამინდელი პრაქტიკა.

ინიციატივა ცდილობს პოლიტიკური პრაქტიკის ნაწილი კონსტიტუციურ ტექსტში გადაიტანოს. ეს შეცვლიდა ბალანსს პარლამენტს, მთავრობასა და ამომრჩევლებს შორის. ამჟამად საგარეო პოლიტიკა შეიძლება ადაპტირდეს ფედერალური ორგანოების გადაწყვეტილებით. შესწორების მიღების შემდეგ მანევრირების სივრცე დავიწროვდებოდა, ხოლო კურსის შეცვლა ახალ კონსტიტუციურ პროცედურას მოითხოვდა.

რუსეთმა და ევროკავშირმა შვეიცარიული დისკუსია შეცვალეს

დისკუსია მკვეთრად გამწვავდა 2022 წლის შემდეგ. შვეიცარია შეუერთდა რუსეთის წინააღმდეგ ევროკავშირის სანქციების მნიშვნელოვან ნაწილს, გაყინა აქტივები და გააძლიერა ფინანსური კონტროლი. ქვეყნისთვის, რომელსაც გააჩნია მსხვილი საბანკო სექტორი და შუამავლობის ტრადიცია, ეს ბოლო წლების ერთ-ერთ ყველაზე შესამჩნევ საგარეო პოლიტიკურ გადაწყვეტილებად იქცა.

სანქციური კურსის ოპონენტები ამტკიცებენ, რომ ბერნი რისკავს დაკარგოს მოლაპარაკებების ნეიტრალური პლატფორმის როლი. მოქმედი ხაზის მომხრეები მიიჩნევენ, რომ ნეიტრალიტეტი არ უნდა ნიშნავდეს გულგრილობას საერთაშორისო სამართლის დარღვევის მიმართ და რომ ეკონომიკური ზომები ომში მონაწილეობის ტოლფასი არ არის.

ეს დავა ერთი ინიციატივის ფარგლებს სცდება. იგი დაკავშირებულია შვეიცარიის ევროკავშირთან ურთიერთობის მომავალთან, NATO-სთან თანამშრომლობასთან პარტნიორობის პროგრამების ფარგლებში, საექსპორტო კონტროლთან და შეიარაღების რეექსპორტის რეჟიმთან. რაც უფრო მკაცრად ჩაიწერება ნეიტრალიტეტი კონსტიტუციაში, მით ნაკლები სივრცე დარჩება ბერნს დასავლელ პარტნიორებთან კოორდინაციისთვის.

რეფერენდუმი იზოლაციონისტური დღის წესრიგის გამოცდა იქნება

შვეიცარიის სახალხო პარტიისთვის 27 სექტემბრის კენჭისყრა კიდევ ერთი გამოცდა იქნება მობილიზაციური ძალისა, ქვეყნის მოსახლეობის 10 მილიონ ადამიანამდე შეზღუდვის ინიციატივის ბოლოდროინდელი მარცხის შემდეგ. აღნიშნული ინიციატივა უარყოფილ იქნა 2026 წლის 14 ივნისს, მაგრამ მიიღო შესამჩნევი მხარდაჭერა და აჩვენა, რომ სუვერენიტეტის, მიგრაციისა და ბრიუსელისგან დისტანცირების თემები კვლავ მნიშვნელოვანი რჩება ამომრჩეველთა მნიშვნელოვანი ნაწილისთვის.

ნეიტრალიტეტის შესახებ ინიციატივა შესაძლოა მსგავს შეზღუდვას წააწყდეს. ის კარგად მუშაობს იმ ელექტორატისთვის, რომელიც ევროპულ ინტეგრაციასა და სანქციებში დამოუკიდებლობის საფრთხეს ხედავს. მაგრამ ცენტრისტული, ლიბერალური და ქალაქელი ამომრჩევლებისთვის შესაძლოა უფრო მნიშვნელოვანი აღმოჩნდეს საგარეო პოლიტიკაში მანევრირების შენარჩუნება.

ადრეული გამოკითხვა ასევე აჩვენებს პარტიულ პოლარიზაციას. შვეიცარიის სახალხო პარტიის მხარდამჭერები ძირითადად მხარს უჭერენ პროექტს, მაშინ როცა სხვა მსხვილი პარტიების ამომრჩევლები მოწინააღმდეგეთა ბანაკში არიან. თუ ეს სტრუქტურა შენარჩუნდება, ინიციატივა რისკავს დარჩეს პარტიულ კამპანიად და არა ეროვნულ კონსენსუსად.

ბიზნესისთვის მნიშვნელოვანია სანქციების რეჟიმის პროგნოზირებადობა

კენჭისყრის ეკონომიკური მნიშვნელობა სიმბოლიზმის ფარგლებს სცდება. შვეიცარია არის კაპიტალის მართვის, ნედლეულით ვაჭრობის, დაზღვევის, ფარმაცევტიკისა და მაღალტექნოლოგიური ექსპორტის ერთ-ერთი უმსხვილესი მსოფლიო ცენტრი. კომპანიებისთვის მნიშვნელოვანია იმის გაგება, შეინარჩუნებს თუ არა ქვეყანა საკვანძო ბაზრებთან სანქციური გადაწყვეტილებების სწრაფად შეთანხმების უნარს.

თუ მკაცრი ნეიტრალური შესწორება მიღებული იქნება, შვეიცარია შესაძლოა აღმოჩნდეს უფრო რთულ მდგომარეობაში სანქციების იურიდიულ აკრძალვასა და პარტნიორების ზეწოლას შორის. ეს გაურკვევლობას შექმნიდა ბანკებისთვის, ტრეიდერებისთვის, ექსპორტიორებისთვის, იურისტებისთვის, სადაზღვევო კომპანიებისა და საერთაშორისო კორპორაციებისთვის, რომელთაც ოფისები აქვთ ციურიხში, ჟენევაში, ბაზელსა და ლუგანოში.

თუ ინიციატივა უარყოფილი იქნება, მიმდინარე მოდელი შენარჩუნდება. ეს არ ნიშნავს ნებისმიერ სანქციასთან ავტომატურ შეერთებას, მაგრამ მთავრობას უტოვებს შესაძლებლობას, აირჩიოს პოზიცია თითოეულ კონკრეტულ შემთხვევაში. ბაზრებისთვის ასეთი სცენარი უფრო პროგნოზირებად გამოიყურება, რადგან ინარჩუნებს ბოლო წლების უკვე ნაცნობ პრაქტიკას.

შვეიცარიული ნეიტრალიტეტი იცვლება საკუთარ თავზე უარის თქმის გარეშე

ნეიტრალიტეტის შესახებ რეფერენდუმი აჩვენებს, რომ შვეიცარია არ ამბობს უარს თავის ისტორიულ იდენტობაზე, მაგრამ დაობს მის შინაარსზე ახალ გეოპოლიტიკურ გარემოში. საკითხი ახლა იმაში კი არ მდგომარეობს, უნდა იყოს თუ არა ქვეყანა ნეიტრალური, არამედ იმაში, შეუძლია თუ არა ნეიტრალიტეტს დარჩეს საგარეო პოლიტიკის მოქნილ ინსტრუმენტად.

ადრეული მონაცემები მიუთითებს, რომ ამომრჩეველთა უმრავლესობა ჯერჯერობით იხრება მოქმედი მოდელის შენარჩუნებისკენ. ეს ნიშნავს სამხედრო ნეიტრალიტეტს, უარს სამხედრო ალიანსებში წევრობაზე, მაგრამ ასევე შესაძლებლობას მონაწილეობა მიიღოს სანქციებსა და საერთაშორისო კოორდინაციაში, როდესაც ბერნი ამას თავის ინტერესებთან თავსებადად მიიჩნევს.

როგორც International Investment-ის ექსპერტები იტყობინებიან, ინიციატივის კრიტიკული რისკი იმაში მდგომარეობს, რომ ნეიტრალიტეტის მკაცრმა დაფიქსირებამ შესაძლოა არათუ გააძლიეროს შვეიცარიის სუვერენიტეტი, არამედ შეზღუდოს მისი პრაქტიკული მოქმედების თავისუფლება: ქვეყანა შეინარჩუნებს ფორმულის სიმბოლურ სისუფთავეს, მაგრამ დაკარგავს კრიზისებზე სწრაფი რეაგირების, ფინანსური რეპუტაციის დაცვისა და საკვანძო ეკონომიკურ პარტნიორებთან ურთიერთობების შენარჩუნების შესაძლებლობას.