გლობალურმა სამხედრო ხარჯებმა რეკორდულ $2,9 ტრილიონს მიაღწია: ქვეყნების რეიტინგი

გლობალური სამხედრო ხარჯები ზედიზედ მე-11 წელია იზრდება. 2025 წელს ეს ტენდენცია გაძლიერდა და ისტორიულ მაქსიმუმს მიაღწია. ასევე შეინიშნება ხარჯების ზრდის ცენტრის გადანაცვლება აშშ-დან ევროპისა და აზიისკენ, აღნიშნულია სტოკჰოლმის მშვიდობის კვლევის საერთაშორისო ინსტიტუტის (SIPRI) კვლევაში.

გლობალური მილიტარიზაციის დინამიკა

2025 წელს გლობალურმა სამხედრო ხარჯებმა 2,887 ტრილიონ დოლარს მიაღწია, რაც 2024 წელთან შედარებით რეალურ მაჩვენებლებში 2,9%-ით, ხოლო მიმდინარე ნომინალური შეფასებით 11%-ით მეტია. გლობალური თავდაცვის ბიუჯეტები უკვე ზედიზედ მე-11 წელია იზრდება.

სამხედრო ხარჯების წილი მსოფლიო მშპ-ის 2,5%-მდე გაიზარდა — რაც 2009 წლის შემდეგ უმაღლესი დონეა. ამასთან, ის მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდება 2024 წლის მაჩვენებელს (9,7%), თუმცა გლობალურ ეკონომიკაზე თავდაცვითი ხარჯების მხრიდან ზეწოლა კვლავ ძლიერდება. შენელება ძირითადად აშშ-ის სამხედრო ხარჯების შემცირებით აიხსნება. ამ ქვეყნის ფარგლებს გარეთ მთლიანი ხარჯები 2025 წელს 9,2%-ით გაიზარდა. ტემპებით ლიდერობს ევროპა (+14%), ასევე აზიისა და ოკეანეთის ქვეყნები (+8,1%).

SIPRI-ის პროგრამის მეცნიერ-თანამშრომელმა სიაო ლიანმა აღნიშნა, რომ სახელმწიფოებმა ამგვარად უპასუხეს მსოფლიოს სხვადასხვა წერტილში მიმდინარე კონფლიქტებს, გეოპოლიტიკურ შოკებსა და გაურკვევლობას. მისი აზრით, ეს ტენდენცია, სავარაუდოდ, მთელი 2026 წლის განმავლობაში შენარჩუნდება და შემდგომაც გაგრძელდება მიმდინარე კრიზისებისა და მრავალი ქვეყნის გრძელვადიანი მიზნების გამო.

აშშ-მა პიკური ასიგნებების შემდეგ ხარჯები შეამცირა

აშშ-ის სამხედრო ხარჯებმა 2025 წელს 954 მილიარდი დოლარი შეადგინა, რაც 2024 წელთან შედარებით 7,5%-ით ნაკლებია. ეს გახდა მსოფლიო თავდაცვის ხარჯების საერთო ზრდის შენელების მთავარი ფაქტორი. შემცირების ძირითადი მიზეზია უკრაინისთვის სამხედრო დახმარების ახალი პაკეტების არარსებობა. მანამდე, წინა სამი წლის განმავლობაში, ამ მიზნებისთვის დამტკიცებული იყო დაახლოებით 127 მილიარდი დოლარი, რაც მნიშვნელოვნად ზრდიდა ამერიკის თავდაცვის ბიუჯეტს.

ამასთან, აშშ-ის სტრატეგიული კურსი კვლავ ორიენტირებულია სამხედრო პოტენციალის გაძლიერებაზე. ვაშინგტონი აგრძელებს ინვესტიციების გაზრდას ბირთვულ და ჩვეულებრივ შეიარაღებაში, აქცენტს აკეთებს ინდო-წყნარი ოკეანის რეგიონში ჩინეთის შეკავებასა და დასავლეთ ნახევარსფეროში სამხედრო უპირატესობის შენარჩუნებაზე.

SIPRI-ის სამხედრო ხარჯებისა და იარაღის წარმოების პროგრამის დირექტორი ნან ტიანი აღნიშნავს, რომ აშშ-ის ხარჯების შემცირებას 2025 წელს, სავარაუდოდ, დროებითი ხასიათი აქვს. 2026 წლისთვის დამტკიცებული საბიუჯეტო კურსი ითვალისწინებს მათ ზრდას 1 ტრილიონ დოლარზე მეტ დონემდე, რამაც შესაძლოა ქვეყანა თავდაცვითი ხარჯების დაჩქარებული ზრდის ტრაექტორიას დაუბრუნოს.

ევროპა უკრაინის კონფლიქტის გამო გადაიარაღებას აჩქარებს

2025 წელს ევროპის ქვეყნების სამხედრო ხარჯები 14%-ით გაიზარდა და 864 მილიარდ დოლარს მიაღწია. ეს გახდა მთავარი წვლილი გლობალური თავდაცვის ხარჯების საერთო ზრდაში, რაც უპირველეს ყოვლისა დაკავშირებულია უკრაინაში კონფლიქტის გაგრძელებასთან და ნატოს ქვეყნების თავდაცვის პოლიტიკის მასშტაბურ გადახედვასთან. ალიანსის 29 ევროპელმა წევრმა ერთობლივად $559 მლრდ დახარჯა. ამასთან, 22-მა ქვეყანამ პირველად ან ხელახლა გადააჭარბა თავდაცვაზე მშპ-ის 2%-იან ზღვარს. გერმანიაში სამხედრო ხარჯები 24%-ით გაიზარდა — $114 მლრდ-მდე (მშპ-ის 2,3%). ესპანეთმა ხარჯები 50%-ით გაზარდა — $40,2 მლრდ-მდე და 1994 წლის შემდეგ პირველად გადააჭარბა მშპ-ის 2%-ს, საფრანგეთში მაჩვენებელი 1,5%-ით გაიზარდა, $68 მლრდ-მდე, ხოლო გაერთიანებულ სამეფოში 2,0%-ით შემცირდა, $89,0 მლრდ-მდე.

რუსეთმა სამხედრო ხარჯები 5,9%-ით გაზარდა — $190 მლრდ-მდე, რაც მშპ-ის 7,5%-ს შეადგენს. უკრაინამ თავდაცვის ბიუჯეტი 20%-ით გაზარდა — $84,1 მლრდ-მდე, ანუ მშპ-ის დაახლოებით 40%-მდე, რაც ხარჯების წილის მიხედვით მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე „მილიტარიზებული“ ბიუჯეტია.

გადაიარაღების პროგრამების გაძლიერებამ ცენტრალურ და დასავლეთ ევროპაში ცივი ომის დასრულების შემდეგ სამხედრო ბიუჯეტების ყველაზე მკვეთრი ზრდა გამოიწვია. SIPRI-ის მკვლევარი ლორენცო სკარაცატო აღნიშნავს, რომ კონფლიქტის გაგრძელების შემთხვევაში ზრდის ტენდენცია, სავარაუდოდ, 2026 წელსაც შენარჩუნდება, მათ შორის ნავთობის ექსპორტიდან რუსეთის ფედერაციის საბიუჯეტო შემოსავლების ზრდისა და ევროკავშირის მხრიდან უკრაინის მოსალოდნელი ფინანსური მხარდაჭერის ხარჯზე.

SIPRI-ის პროგრამის მეცნიერ-თანამშრომელმა ჯეიდ გიბერტე რიკარმა დაამატა, რომ 2025 წელს ნატოს ევროპელი წევრების სამხედრო ხარჯები უფრო სწრაფად იზრდებოდა, ვიდრე ოდესმე 1953 წლის შემდეგ. იგი ამას უკავშირებს თავდაცვის სფეროში ევროპის სწრაფვას მეტი დამოუკიდებლობისკენ და აშშ-ის მხრიდან ზეწოლის გაძლიერებას, რომელიც ალიანსის შიგნით სამხედრო ხარჯების უფრო თანაბარ განაწილებას მოითხოვს.

აზია და ოკეანეთი სამხედრო მოდერნიზაციას აძლიერებენ

2025 წელს აზიისა და ოკეანეთის ქვეყნებში სამხედრო ხარჯები 8,1%-ით გაიზარდა — 681 მილიარდ დოლარამდე. ეს რეგიონში 2009 წლის შემდეგ ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია. მთავარ მამოძრავებელ ძალად რჩება ჩინეთი 7,4%-იანი ზრდით, 336 მილიარდამდე — ეს უკვე ზრდის 31-ე წელია. პეკინი აგრძელებს შეიარაღებული ძალების მასშტაბურ მოდერნიზაციას და პარალელურად ახორციელებს ანტიკორუფციულ კამპანიებს თავდაცვითი შესყიდვების სფეროში.

იაპონიამ სამხედრო ხარჯები 9,7%-ით გაზარდა — $62,2 მლრდ-მდე ან მშპ-ის 1,4%-მდე, რაც მაქსიმალური დონეა 1958 წლის შემდეგ. ტაივანმა თავდაცვის ბიუჯეტი 14%-ით გაზარდა — $18,2 მლრდ-მდე ან მშპ-ის 2,1%-მდე, რაც ყველაზე დიდი ზრდაა სულ მცირე 1980-იანი წლების ბოლოდან და დაკავშირებულია კუნძულის გარშემო ჩინეთის რეგულარულ სამხედრო მანევრებთან. ინდოეთმა, რომელსაც 2025 წელს მსოფლიოში მეხუთე ადგილი უკავია სამხედრო ხარჯებით, ისინი 8,9%-ით გაზარდა, 92,1 მილიარდ დოლარამდე. პაკისტანმა — 11%-ით, 11,9 მილიარდამდე.

SIPRI-ის უფროსი მკვლევარის, დიეგო ლოპეს და სილვას შეფასებით, რეგიონში თავდაცვის ბიუჯეტების ზრდა დაკავშირებულია არა მხოლოდ გრძელვადიან რეგიონულ წინააღმდეგობებთან, არამედ აშშ-ის მხრიდან მომავალი მხარდაჭერის მიმართ მზარდ გაურკვევლობასთანაც. იგი აღნიშნავს, რომ მოკავშირეებზე ვაშინგტონის ზეწოლა სამხედრო ხარჯების გაზრდის მიზნით დაჩქარებული მილიტარიზაციის დამატებითი ფაქტორი ხდება.

ახლო აღმოსავლეთში ვითარება სტაბილური რჩებოდა

2025 წელს ახლო აღმოსავლეთში სამხედრო ხარჯებმა შეადგინა დაახლოებით $218 მლრდ, რაც 2024 წელთან შედარებით მხოლოდ 0,1%-ით მეტია. მთლიანობაში, რეგიონი ავლენდა შედარებით სტაბილურობას, მიუხედავად არსებული კონფლიქტებისა და დაძაბულობისა.

ისრაელმა სამხედრო ხარჯები 4,9%-ით შეამცირა — $48,3 მლრდ-მდე ღაზაში საბრძოლო მოქმედებების ინტენსივობის შემცირების გამო 2025 წლის იანვარში ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ. ამასთან, ხარჯების საერთო დონე თითქმის ორჯერ მაღალი რჩებოდა, ვიდრე 2022 წელს.

თურქეთმა, პირიქით, თავდაცვის ბიუჯეტი 7,2%-ით გაზარდა — $30 მლრდ-მდე. ზრდა დაკავშირებული იყო ერაყში, სირიასა და სომალიში მიმდინარე სამხედრო ოპერაციებთან. საუდის არაბეთმა სამხედრო ხარჯები 1,4%-ით გაზარდა, 83,2 მილიარდ დოლარამდე, და ამ მაჩვენებლით მსოფლიოში მერვე ქვეყანა გახდა.

ირანმა სამხედრო ხარჯები რეალურ მაჩვენებლებში 5,6%-ით შეამცირა — $7,4 მლრდ-მდე, რაც აიხსნება მაღალი ინფლაციით, რომელმაც 42%-ს მიაღწია, თუმცა ნომინალურ გამოხატულებაში ქვეყნის ხარჯები მაინც გაიზარდა. მკვლევარი ზუბაიდა კარიმი მიიჩნევს, რომ ოფიციალური მონაცემები ირანის სამხედრო ხარჯების რეალურ დონეს ამცირებს, რადგან დაფინანსების ნაწილი ბიუჯეტს მიღმა გადის, მათ შორის ნავთობის ექსპორტიდან მიღებული შემოსავლები, რომლებიც გამოიყენება სამხედრო პროგრამებისთვის, მათ შორის რაკეტებისა და დრონების წარმოებისთვის.

2026 წლის გაზაფხულზე ახლო აღმოსავლეთში ვითარება კარდინალურად შეიცვალა ერაყის, აშშ-ისა და ერაყის ომის გამო. რეგიონში დაძაბულობა შენარჩუნებულია 2026 წლის მაისის დასაწყისშიც.

აფრიკა და ლათინური ამერიკა თავდაცვის ბიუჯეტებს ზრდიან

2025 წელს აფრიკის სამხედრო ხარჯები 8,5%-ით გაიზარდა და $58,2 მლრდ-ს მიაღწია, რასაც უკავშირებენ შიდა არასტაბილურობის გაძლიერებასა და რამდენიმე ქვეყანაში შეიარაღებული დაჯგუფებების გააქტიურებას. ყველაზე შესამჩნევი დინამიკა დაფიქსირდა ნიგერიაში, სადაც სამხედრო ხარჯები 55%-ით გაიზარდა და $2,1 მლრდ შეადგინა მეამბოხე მოძრაობებისა და ექსტრემისტული ორგანიზაციების მხრიდან საფრთხეების გამო.

ლათინურ ამერიკაში ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო შემთხვევა გახდა გაიანა, სადაც სამხედრო ხარჯები 16%-ით გაიზარდა, $248 მლნ-მდე. უარყოფითი გავლენა იქონია ვენესუელასთან დაძაბულმა ურთიერთობებმა ესეკიბოს რეგიონის გარშემო ტერიტორიული დავის გამო. ამასთან, ვენესუელის მონაცემები არასრული რჩება გამჭვირვალე საჯარო ანგარიშგების არარსებობის გამო, რაც ართულებს რეგიონში სამხედრო ბალანსის სრულფასოვან შეფასებას.

შედეგები და ტენდენციების მნიშვნელობა

International Investment-ის ანალიტიკოსები აღნიშნავენ, რომ გახანგრძლივებული კონფლიქტები, რეგიონული დაპირისპირებების ზრდა და უმსხვილესი ეკონომიკების დაჩქარებული მილიტარიზაცია თავდაცვის ბიუჯეტებს მსოფლიო პოლიტიკის გრძელვადიან ელემენტად აქცევს. ზრდის ტემპები აშშ-დან ევროპისა და აზიისკენ ინაცვლებს, თუმცა ეს ტენდენციები შესაძლოა 2026 წელს შეიცვალოს. კვლევის მონაცემები უსაფრთხოების საერთაშორისო სისტემის გრძელვადიანი გარდაქმნის სიგნალებს აჩვენებს.

გლობალური სურათი ნაკლებად პროგნოზირებადი და უფრო მეტად დამოკიდებული ხდება პოლიტიკური და ეკონომიკური ფაქტორების ერთობლიობაზე. ამავდროულად, ჩნდება სამხედრო ხარჯებსა და უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ უფრო ფართო მუხლებს შორის საზღვრების წაშლის რისკი. ამან, თავის მხრივ, შესაძლოა შეამციროს ბიუჯეტების გამჭვირვალობა და გაართულოს ქვეყნების, მათ შორის ევროპის, რეალური სამხედრო პოტენციალის შეფასება.