საინვესტიციო ფონდების კრიზისი თურქეთში: 455 000 მეპაიე გადახდებს ელოდება

თურქეთში საინვესტიციო ფონდების კრიზისი გამწვავდა: 131 მათგანი ლიკვიდაციაზე გაიგზავნა, ხოლო 455 000-ზე მეტი მეპაიე გადახდებს ელოდება. პრობლემები კაპიტალის მკვეთრი გადინებისა და კლიენტებისთვის თანხის დასაბრუნებლად ლიკვიდურობის დეფიციტის შემდეგ დაიწყო. აქტივების მასობრივმა გაყიდვამ კოტირებების ვარდნა დააჩქარა, რის შემდეგაც პროცესში რეგულატორები და სამართალდამცავი ორგანოები ჩაერთვნენ. ხელისუფლება ასევე დარგის რეგულირების წესების ცვლილებას ამზადებს.

როგორ დაიწყო საინვესტიციო ფონდების კრიზისი თურქეთში

2026 წლის აგვისტოს ბოლოს თურქეთის კაპიტალის ბაზრების საბჭომ (SPK) შემოიღო ახალი შეზღუდვები საინვესტიციო ფონდებისთვის, რომელთა პორტფელებშიც მნიშვნელოვანი წილი დაბალლიკვიდურ აქციებს ეკავა. რეგულატორმა დააწესა ლიმიტები მსგავს დაბანდებებზე და გაამკაცრა მოთხოვნები მმართველ კომპანიებთან. ახალმა წესებმა ბაზრის მონაწილეთა ნაწილს აიძულა გადაეხედათ პორტფელების შემადგენლობა და ლიკვიდურობის მოთხოვნილება, აღნიშნავს Reuters.

პრობლემები სექტემბრის შუა რიცხვებში გამწვავდა. პაების განაღდების განაცხადების ნაწილის შესრულების შეუძლებლობის შესახებ პირველმა Pusula Portföy-მ განაცხადა. მალევე მსგავს სირთულეებზე ისაუბრა Tera Portföy-მაც. ფონდებმა კლიენტებთან ანგარიშსწორებისთვის ყველაზე ლიკვიდური ფასიანი ქაღალდების გაყიდვა დაიწყეს, რადგან სხვა აქტივების სწრაფად რეალიზაცია ღირებულების მნიშვნელოვანი დაკარგვის გარეშე რთული აღმოჩნდა. ამან გააძლიერა კოტირებების ვარდნა და კაპიტალის გატანის ახალი განაცხადების ტალღა გამოიწვია.

ერთ კვირაში სტამბოლის ბირჟის ძირითადმა ინდექსმა BIST 100-მა 8%-ზე მეტი დაკარგა — ეს გახდა ყველაზე ცუდი ყოველკვირეული შედეგი 2025 წლის მარტის შემდეგ. მკვეთრი ვარდნის შემდეგ ხელისუფლებამ ბაზრის სტაბილიზაციის ზომების მიღება დაიწყო, ხოლო SPK-მ შვიდი კომპანიის მართვის ქვეშ მყოფი 131 საინვესტიციო ფონდის ლიკვიდაციის განკარგულება გასცა.

თურქეთი 131 საინვესტიციო ფონდის ლიკვიდაციას ახდენს

თურქეთის კაპიტალის ბაზრების საბჭომ (SPK) 2026 წლის 17 სექტემბერს მიიღო გადაწყვეტილება შვიდი კომპანიის მართვაში მყოფი 131 ფონდის დახურვის შესახებ და შეაჩერა მათთან ოპერაციები ელექტრონული პლატფორმის TEFAS-ის მეშვეობით. ცენტრალური სარეგისტრაციო სააგენტოს (MKK) მონაცემებით, ამ ფონდებში 455 758 უნიკალური კლიენტის სახსრები იმყოფებოდა. დახურვის დღეს შეტანილი პაების ყიდვისა და განაღდების განაცხადები, რომელთა შესრულებაც ვერ მოესწრო, გაუქმდა.

თავდაპირველად პროცედურის დასასრულებლად სამი თვე იყო განსაზღვრული, თუმცა 21 სექტემბერს SPK-მ მაქსიმალური ვადა ექვს თვემდე გაზარდა. უწყებაში გადაწყვეტილება ახსნეს პორტფელების შემადგენლობით და აქტივების რეალიზაციისას საბაზრო ვითარების გათვალისწინების აუცილებლობით, რათა შესაძლო დანაკარგები შემცირდეს. ექვსი თვე წარმოადგენს ზღვრულ ვადას — ანგარიშსწორება შესაძლოა უფრო ადრეც დასრულდეს. 28 სექტემბერს SPK-მ დააზუსტა, რომ კლიენტები, რომელთა პაების განაღდების განაცხადებიც 17 სექტემბერს შეუსრულებელი დარჩა, ინარჩუნებენ გადახდების მიღების უფლებას. თანხები განაწილდება ფონდების ქონების რეალიზაციის კვალდაკვალ, თითოეული მონაწილის დარჩენილ აქტივებში წილის პროპორციულად.

თურქეთის პროკურატურა საინვესტიციო ფონდების ოპერაციებს იძიებს

სტამბოლის პროკურატურამ მიიღო თურქეთის კაპიტალის ბაზრების საბჭოს (SPK) მიმართვები და 17 სექტემბერს ფინანსური დანაშაულების გამოძიების სამმართველოდან (MASAK) გამოითხოვა მონაცემები, რომლებიც დაკავშირებულია Pusula Finans Holding-ის, Tera Yatırım Menkul Değerler-ის, Hedef Holding-ისა და Bulls Yatırım Menkul Değerler-ის, ასევე ამ ჯგუფებში შემავალი კომპანიების ხელმძღვანელებთან, იტყობინება Anadolu.

26 სექტემბრისთვის საქმე მოიცავდა 46 იურიდიული პირის, 18 ფონდისა და 42 ფიზიკური პირის ოპერაციებს. თურქეთის იუსტიციის მინისტრმა აქინ გიურლექმა განმარტა, რომ მოწმდება კაპიტალის ბაზრის შესახებ კანონმდებლობის შესაძლო დარღვევები, თაღლითობა და უკანონო შემოსავლების ლეგალიზაცია. 37 ეჭვმიტანილის მიმართ გამოყენებული იქნა სასამართლო კონტროლის ზომები. საუბარია გამოძიების ეჭვებზე, საბოლოო დასკვნები სასამართლომ უნდა გამოიტანოს.

27 სექტემბერს სასამართლომ გასცა Tera Yatırım-ის გენერალური დირექტორის ემირ მიუნირ სარფიენერისა და Tera Portföy-ის დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარის ერდინ ოზელის დაკავების ორდერები. უკვე 28 სექტემბერს პროკურატურამ განაცხადა 45 კომპანიასა და თურქეთის 19 ფონდზე უზრუნველყოფის ზომების მოხსნის შესახებ SPK-სა და სხვა უწყებებისგან მიღებული ინფორმაციის ხელახალი შეფასების შემდეგ. თავად გამოძიება ამ დროს გრძელდება.

თურქეთი საინვესტიციო ფონდებისთვის ახალ წესებს ამზადებს

პრეზიდენტმა რეჯეფ თაიფ ერდოღანმა 24 სექტემბერს განაცხადა, რომ ხელისუფლება მომხდარს საფრთხედ არ მიიჩნევს ფინანსური სისტემისთვის ან მთლიანად თურქეთის ეკონომიკისთვის. მისი შეფასებით, პრობლემები ბაზრის შეზღუდულ სეგმენტშია კონცენტრირებული. ამასთან, მან გასცა განკარგულება მომხდარის მიზეზების საფუძვლიანი გამოძიებისა და საკანონმდებლო და ადმინისტრაციული ცვლილებების მომზადების შესახებ, რომლებმაც მსგავსი სიტუაციების განმეორების ალბათობა უნდა შეამციროს.

ფინანსთა მინისტრმა მეჰმეთ შიმშექმა 28 სექტემბერს განაცხადა, რომ სახელმწიფო ორგანოები აგრძელებენ ზომების მიღებას ბაზრის მონაწილეთა კანონიერი უფლებების დასაცავად. ხელისუფლება ასევე უზრუნველყოფს აუცილებელ ლიკვიდურობას და ცდილობს არ დაუშვას პრობლემების გავრცელება ფინანსურ სისტემასა და ეკონომიკის რეალურ სექტორზე. შიმშექმა ხაზი გაუსვა, რომ ზომები არ უნდა შეეხოს იმ ფიზიკურ და იურიდიულ პირებს, რომლებიც არ არიან დაკავშირებული ბაზრის ფუნქციონირების დამრღვევ ოპერაციებთან.

შემდეგი ეტაპი იქნება სიტუაციის განხილვა მინისტრთა კაბინეტის დონეზე. Habertürk იტყობინება, რომ თურქეთის საინვესტიციო ფონდების ოპერაციების გამოძიება იქნება ერდოღანის თავმჯდომარეობით 28 სექტემბერს დაგეგმილი სხდომის ერთ-ერთი მთავარი თემა. მთავრობა გეგმავს განიხილოს შემოწმების მიმდინარეობა და წინადადებები სამართლებრივ და ადმინისტრაციულ ზომებთან დაკავშირებით.

რას ნიშნავს ეს ინვესტორებისთვის

International Investment-ის ანალიტიკოსები აღნიშნავენ, რომ ფონდების კრიზისი დამატებით რისკებს უქმნის უცხოურ კაპიტალს თურქეთში, სადაც უძრავ ქონებაზე უცხოური მოთხოვნა ისედაც მნიშვნელოვნად შემცირდა. სტატისტიკის ინსტიტუტის (TÜİK) მონაცემებით, 2022 წელს უცხოელებმა 72 342 საცხოვრებელი ობიექტი შეიძინეს, ხოლო 2025 წელს — 22 980, თითქმის სამჯერ ნაკლები. 2026 წლის იანვარ-აპრილში გარიგებების რაოდენობა კიდევ 11,6%-ით შემცირდა წლიურ ჭრილში. უძრავი ქონებისადმი ინტერესზე გავლენა იქონია საცხოვრებლის შეძენით მოქალაქეობის მიღების ზღვრის $400 000-მდე გაზრდამ, უცხოელებისთვის პირობების შეცვლამ, მოკლევადიანი იჯარის წესების გამკაცრებამ და მიწისძვრებმა.

საინვესტიციო ფონდებთან დაკავშირებული ვითარება ზრდის გაურკვევლობას უცხოელი ინვესტორებისთვის. სავალუტო და მაკროეკონომიკურ ფაქტორებს დაემატა ცალკეული ინსტრუმენტების ლიკვიდურობის, აქტივების მართვის ხარისხისა და სახსრების დროული გატანის პრობლემები. უახლოეს პერსპექტივაში ამან შესაძლოა გამოიწვიოს უფრო ფრთხილი დამოკიდებულება თურქეთში დაბანდებების მიმართ. შემდგომი დინამიკა დიდწილად განისაზღვრება ხელისუფლების ქმედებებით. უფრო მკაცრ კონტროლს შეუძლია დარგის გაძლიერება, თუმცა მოთხოვნების მუდმივი გადახედვა ართულებს გრძელვადიან დაგეგმვას და შესაძლოა შეაფერხოს ახალი ინვესტიციები.

მიიღეთ კონსულტაცია უძრავ ქონებაში ინვესტიციების შესახებ International Investment-ის ექსპერტებისგან