საცხოვრებლის დეფიციტი ევროპაში ფასების ზრდას შეინარჩუნებს
ევროპაში საცხოვრებლის ღირებულება მოსახლეობის შემოსავლებზე სწრაფად გაზრდას განაგრძობს: კრედიტების გაიაფება მყიდველებს ბაზარზე აბრუნებს, თუმცა ახალი მშენებლობების მოცულობა არასაკმარისი რჩება. დეფიციტი განსაკუთრებით შესამჩნევია პორტუგალიაში, ესპანეთსა და ირლანდიაში, სადაც ოჯახების რაოდენობის ზრდა, მიგრაცია და დიდ ქალაქებში არსებული მოთხოვნა ახალი ობიექტების ექსპლუატაციაში გაშვებას უსწრებს.
საცხოვრებლის ფასები ევროპაში ზრდას განაგრძობს
საცხოვრებლის საშუალო ღირებულება უმსხვილეს ევროპულ ბაზრებზე შესაძლოა დაახლოებით 4%-ით გაიზარდოს 2026 წელს და 3%-ზე მეტით 2027 წელს. S&P Global Ratings მოელის, რომ უფრო დაბალი რეალური იპოთეკური განაკვეთები, ანუ ინფლაციაზე კორექტირებული განაკვეთები, საშუალოვადიან პერსპექტივაში ფასებს მხარს დაუჭერს. შემაკავებელი ფაქტორები უმუშევრობის ზრდა და ცალკეულ ქვეყნებში სამომხმარებლო ნდობის შესუსტება იქნება.
ევროპულმა ბაზარმა უკვე გაიარა 2022–2023 წლებში ნასესხები სახსრების მკვეთრი გაძვირებით გამოწვეული კორექციის ძირითადი ნაწილი. გარიგებების რაოდენობა მაშინ შემცირდა, ხოლო ფასები გერმანიაში, საფრანგეთში, შვედეთში, ფინეთსა და რიგ სხვა ქვეყნებში შემცირდა ან ზრდა შეაჩერა. ამასთან, უძრავი ქონების მასობრივი გაყიდვა არ მომხდარა.
მფლობელთა უმეტესობამ, ვინც იპოთეკა განაკვეთების ზრდამდე გააფორმა, შეინარჩუნა კრედიტები ფიქსირებული პროცენტით. მათ არ გასჩენიათ უძრავი ქონების სასწრაფოდ გაყიდვის აუცილებლობა. პარალელურად, დეველოპერებმა გადადეს პროექტების ნაწილი ძვირი დაფინანსების, მასალებზე ხარჯების ზრდისა და მშენებლობის მომგებიანობის შემცირების გამო.
შედეგად, ბაზარი აღმოჩნდა სიტუაციაში, როდესაც მყიდველთა მოთხოვნის აღდგენა მიწოდების გაფართოებაზე სწრაფად ხდება. იპოთეკის ზომიერი გაიაფებაც კი მყიდველთა ნაწილს უკან აბრუნებს, თუმცა ხელმისაწვდომი ბინებისა და სახლების რაოდენობა გაცილებით ნელა იზრდება.
პორტუგალია, ესპანეთი და აღმოსავლეთ ევროპა ბაზარს უსწრებენ
ფასების ფაქტობრივი დინამიკა უკვე აღემატება ევროპის საშუალო პროგნოზს. 2026 წლის პირველ კვარტალში ევროკავშირში საცხოვრებელი 2025 წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით 5,1%-ით გაძვირდა. ევროზონაში ზრდამ 4,7% შეადგინა. კვარტალურ ჭრილში ფასები გაიზარდა 1,2%-ით და 1%-ით შესაბამისად.
Eurostat-მა კლება მხოლოდ ფინეთში დააფიქსირა, სადაც უძრავი ქონება წლის განმავლობაში 2%-ით გაიაფდა. ყველაზე სწრაფი ზრდა დაფიქსირდა პორტუგალიაში — 17,8%-ით, ბულგარეთში — 14,8%-ით და სლოვაკეთში — 14,4%-ით. ესპანეთში ფასები გაიზარდა 12,8%-ით, ხორვატიაში — 14,3%-ით, ლიეტუვაში — 11,9%-ით, ლატვიაში — 10,9%-ით, ჩეხეთში — 10%-ით.
დასავლეთ ევროპის მსხვილ ბაზრებზე დინამიკა უფრო სუსტი აღმოჩნდა. საცხოვრებლის ღირებულება გერმანიაში 1,4%-ით გაიზარდა, საფრანგეთში — 0,1%-ით, ბელგიაში — 2%-ით. ნიდერლანდებმა შეინარჩუნა უფრო მაღალი ტემპი — 5,2%, ხოლო ირლანდიამ 6,8%-იანი ზრდა აჩვენა.
განსხვავება აიხსნება ეროვნული ეკონომიკების მდგომარეობით, მიგრაციით, შემოსავლების დონით, მიწის ხელმისაწვდომობითა და მშენებლობის მოცულობით. სამხრეთ ევროპის ბაზრებზე მოთხოვნას ხელს უწყობს დასაქმების ზრდა, უცხოელი მყიდველები, ტურიზმი და დიდი ქალაქების მოსახლეობის რაოდენობის მატება.
პორტუგალია, ესპანეთი და ირლანდია განსაკუთრებით ღრმა სტრუქტურული დეფიციტით გამოირჩევიან. ამ ქვეყნებში საცხოვრებლის საჭიროება უფრო სწრაფად იზრდება, ვიდრე დასრულებული ობიექტების რაოდენობა. ადმინისტრაციული შეფერხებები, მუშახელის ნაკლებობა და სამშენებლო ხარჯების ზრდა ზღუდავს ახალი ობიექტების ექსპლუატაციაში მიღების სწრაფად გაზრდის შესაძლებლობას.
პირველი კვარტლის წლიური მონაცემებისა და მთლიანი 2026 წლის პროგნოზის პირდაპირ შედარება არ შეიძლება. პირველი მაჩვენებელი ასახავს ცვლილებას 2025 წლის დასაწყისთან შედარებით და მოიცავს დაბალი ბაზის ეფექტს. წლიური პროგნოზი მომდევნო კვარტლებში ზრდის შენელებას გულისხმობს. თუმცა, ორივე მაჩვენებელი ძლიერი საფასო ზეწოლის შენარჩუნებაზე მიუთითებს.
ზოგადი მშენებლობა იზრდება ახალი საცხოვრებელი შენობების გარეშე
სამშენებლო დარგის ბოლო მაჩვენებლები დისბალანსის მთავარ წყაროს აჩვენებს. მშენებლობის მთლიანი წარმოება 2026 წლის მაისში 2025 წლის მაისთან შედარებით გაიზარდა 1,8%-ით ევროკავშირში და 1,2%-ით ევროზონაში. ზრდა ინფრასტრუქტურულმა პროექტებმა და სპეციალიზებულმა სამშენებლო სამუშაოებმა უზრუნველყო.
უშუალოდ შენობების მშენებლობა შემცირდა 5,2%-ით ევროკავშირში და 6,6%-ით ევროზონაში. თვის განმავლობაში მაჩვენებელი 0,4%-ით და 0,7%-ით შემცირდა შესაბამისად. ესპანეთმა, სადაც საცხოვრებლის ფასები ორნიშნა ტემპით იზრდება, სამშენებლო წარმოების მთლიანი მოცულობის 10%-იანი წლიური ვარდნა დააფიქსირა.
ეს ციფრები მხოლოდ საცხოვრებელ უძრავ ქონებას არ ეხება, რადგან შენობების კატეგორია სხვადასხვა ტიპის ობიექტს მოიცავს. მიუხედავად ამისა, ისინი აჩვენებს, რომ საერთო სამშენებლო ინდექსის გაუმჯობესებას ჯერჯერობით თან არ ახლავს საცხოვრებელი ბაზრისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი სეგმენტის მდგრადი აღდგენა.
დეველოპერები აწყდებიან კრედიტების მაღალ ღირებულებას, კვალიფიციური მუშახელის დეფიციტს, მასალების გაძვირებასა და ხანგრძლივ შეთანხმებებს. მომზადებული მიწის შეზღუდული რაოდენობა ასევე ზრდის ხარჯებს. მყიდველთა მოთხოვნის არსებობის შემთხვევაშიც კი, პროექტი შესაძლოა დარჩეს არარენტაბელური ან მოითხოვდეს ფასს, რომელიც მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილისთვის მიუწვდომელია.
ნებართვის გაცემასა და მზა ბინის გამოჩენას შორის ჩვეულებრივ რამდენიმე წელი გადის. საჭიროა პროექტის დაფინანსება, ინფრასტრუქტურასთან მიერთება, კონტრაქტორების მოძიება და მშენებლობის დასრულება. ამიტომ მიწოდების ზრდა თითქმის ყოველთვის აგვიანებს განაკვეთების, შემოსავლებისა და მოთხოვნის ცვლილებასთან შედარებით.
იპოთეკა ძველ ღირებულებას არ დაბრუნებია
საპროცენტო განაკვეთების შემცირებამ პიკურ მაჩვენებლებთან შედარებით გააუმჯობესა პირობები მყიდველთა ნაწილისთვის, თუმცა ევროპული იპოთეკა გაცილებით ძვირი რჩება, ვიდრე 2022 წლამდე იყო.
2026 წლის მაისში ევროზონის ოჯახებისთვის ახალი საცხოვრებელი კრედიტების შემაჯამებელი ღირებულება 3,45%-ს შეადგენდა. ევროპის ცენტრალურმა ბანკმა განაცხადა, რომ კრედიტები მცურავი განაკვეთით ან ერთ წლამდე ფიქსაციით საშუალოდ 3,60%-ად გაიცემოდა. განაკვეთმა ერთი წლიდან ხუთ წლამდე ფიქსაციისას 3,47%-ს მიაღწია, ხუთიდან ათ წლამდე — 3,65%-ს, ათ წელზე მეტი ვადით — 3,32%-ს.
პროცენტის მცირედი ცვლილება საცხოვრებლის ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესების გარანტიას არ იძლევა. მყიდველმა უნდა გაითვალისწინოს თავად ობიექტის ღირებულება, პირველადი შენატანის ოდენობა და ძირითადი დავალიანების თანხა. თუ უძრავი ქონება წელიწადში 5–10%-ით ძვირდება, იპოთეკური განაკვეთის რამდენიმე მეათედი პროცენტული პუნქტით შემცირება ფასის ზრდას ვერ აკომპენსირებს.
კრედიტის გაიაფებას გაძვირების დაჩქარებაც კი შეუძლია. უფრო დაბალი განაკვეთი ზრდის თანხას, რომლის გაცემისთვისაც ბანკია მზად ოჯახისთვის. შეზღუდული მიწოდების პირობებში დამატებითი ფული კონკურენციას უწევს ობიექტების იმავე რაოდენობას და ნაწილობრივ გამყიდველებთან გადადის ფასების ზრდის გზით.
ახალი მყიდველების მდგომარეობა განსხვავდება არსებული მფლობელების მდგომარეობისგან. მსესხებლებს, რომლებმაც ადრე დააფიქსირეს დაბალი განაკვეთი, შეუძლიათ კრედიტის მომსახურება ძველი პირობებით გააგრძელონ. პოტენციური მყიდველები ერთდროულად აწყდებიან უფრო ძვირ უძრავ ქონებასა და დაფინანსების უფრო მაღალ ღირებულებას.
ეს ამცირებს იძულებითი გაყიდვების რაოდენობას და მხარს უჭერს ფასებს, თუმცა ზღუდავს მოსახლეობის მობილობას. მფლობელებს არ სურთ მომგებიან იპოთეკაზე უარის თქმა ახალი კრედიტის გამო, ხოლო ახალგაზრდა ოჯახები უფრო დიდხანს რჩებიან ქირავნობის ბაზარზე.
ფასების ზრდა მოიჯარეებზე ზეწოლას აძლიერებს
მიწოდების დეფიციტი იჯარის ბაზარს იმ ქვეყნებშიც კი ეხება, სადაც საიჯარო განაკვეთების ზრდა უძრავი ქონების გაძვირებას ჩამორჩება. პოტენციური მყიდველები, რომლებსაც არ შეუძლიათ იპოთეკის მიღება ან პირველადი შენატანის დაგროვება, იძულებულნი არიან უფრო დიდხანს იქირაონ საცხოვრებელი.
2026 წლის პირველ კვარტალში საიჯარო გადასახადი ევროკავშირში წლიურად 3%-ით გაიზარდა, ხოლო წინა კვარტალთან შედარებით 0,7%-ით. შესყიდვის ფასები უფრო სწრაფად იზრდებოდა, თუმცა იჯარის ბაზარი ნაკლები ცვალებადობით გამოირჩევა: ხელშეკრულებები ეტაპობრივად გადაიხედება, ხოლო რიგ ქვეყნებში ინდექსაციაზე შეზღუდვები მოქმედებს.
პრობლემა ყველაზე მწვავედ დედაქალაქებში, საუნივერსიტეტო ცენტრებსა და ტურისტულ რეგიონებში იჩენს თავს. მუდმივი მცხოვრებლები ბინებისთვის კონკურენციას უწევენ სტუდენტებს, სეზონურ მუშაკებს, ჩამოსულ სპეციალისტებსა და მოკლევადიან მოიჯარეებს.
შესყიდვის მაღალი ფასები ზრდის იმ მესაკუთრეთა ხარჯებს, რომლებიც ობიექტს კრედიტის მოზიდვით ყიდულობენ. ამ ხარჯების ნაწილი საიჯარო გადასახადში გადადის. ამავდროულად, ინვესტორებმა შესაძლოა უარი თქვან ობიექტის შეძენაზე, თუ იჯარის შემოსავლიანობა ზედმეტად დაბალი ხდება უძრავი ქონების ღირებულებასთან და დაფინანსების განაკვეთთან შედარებით.
ევროპას ყოველწლიურად დაახლოებით 650 ათასი სახლი აკლია
დეფიციტის მასშტაბი საგრძნობლად აღემატება მშენებლობის მიმდინარე მოცულობას. ევროკომისია რეგიონის საჭიროებას ყოველწლიურად 2 მილიონზე მეტ ახალ სახლსა და ბინაში აფასებს. ამჟამად ექსპლუატაციაში დაახლოებით 1,6 მილიონი ობიექტი შედის, ამიტომ დამატებითი საჭიროება წელიწადში დაახლოებით 650 ათას ერთეულს შეადგენს. მათი მშენებლობისთვის ყოველწლიურად დაახლოებით €153 მილიარდის ინვესტიციები იქნება საჭირო.
სოციალური საცხოვრებლის წილი ევროკავშირში საცხოვრებელი ფონდის მხოლოდ 6–7%-ს შეადგენს. ამასთან, სახლებისა და ბინების დაახლოებით 20% დაუკავებელი რჩება, ხოლო მოკლევადიანი იჯარის ობიექტების რაოდენობა 2018-დან 2024 წლამდე 93%-ით გაიზარდა. ფიზიკური დეფიციტის, ტერიტორიული შეუსაბამობისა და ფონდის არაეფექტიანი გამოყენების კომბინაცია პრობლემის გადაჭრას ართულებს.
ცარიელი საცხოვრებელი ყოველთვის იქ არ მდებარეობს, სადაც მოთხოვნა არსებობს. ასეთი ობიექტების მნიშვნელოვანი ნაწილი სოფლის რაიონებში, პატარა ქალაქებშია ან კაპიტალურ რემონტს საჭიროებს. ამ ფონდის უმსხვილესი ქალაქების ბაზრებზე გადატანა შეუძლებელია, ხოლო აღდგენა და ინფრასტრუქტურასთან მიერთება შესაძლოა ეკონომიკურად გაუმართლებელი აღმოჩნდეს.
ევროპული პროგრამა ითვალისწინებს ნებართვების ციფრული გაცემის დაჩქარებას, ადმინისტრაციული ხარჯების შემცირებას, ახალი მუშახელის მომზადებასა და მშენებლობის ინდუსტრიული მეთოდების განვითარებას. ხელისუფლება ასევე გეგმავს შეცვალოს მიდგომა მოკლევადიანი იჯარის მიმართ საცხოვრებლის ყველაზე მწვავე დეფიციტის მქონე რაიონებში.
საცხოვრებელზე ევროკავშირის 2021–2027 წლების ბიუჯეტში €43 მილიარდზე მეტია მობილიზებული. კიდევ €10 მილიარდის მოზიდვა იგეგმება 2026–2027 წლებში, ხოლო ფინანსურმა პარტნიორებმა 2029 წლისთვის €375 მილიარდამდე უნდა გამოყონ. ეს სახსრები მოიცავს მშენებლობას, რეკონსტრუქციას, ენერგოეფექტიანობის გაზრდასა და ხელმისაწვდომი იჯარის განვითარებას.
მყიდველების მხარდაჭერამ შესაძლოა ფასები გაზარდოს
მრავალი მთავრობა ცდილობს საცხოვრებლის ხელმისაწვდომობა გააუმჯობესოს საგადასახადო შეღავათების, სუბსიდირებული კრედიტების, გარანტიებისა და პირველადი შენატანის დახმარების გზით. ასეთი ზომები ეხმარება ცალკეულ ოჯახებს, მაგრამ დეფიციტს არ აღმოფხვრის.
თუ ობიექტების რაოდენობა უცვლელი რჩება, სუბსიდია ზრდის მყიდველის გადახდისუნარიანობას და შესაძლოა უძრავი ქონების ფასში გადაიზარდოს. ეს ეფექტი განსაკუთრებით სწრაფად ვლინდება ლოკალურ ბაზრებზე შეზღუდული მიწითა და ახალაშენებული ობიექტების დაბალი მოცულობით.
უფრო მდგრად შედეგს რამდენიმე ზომის კომბინაცია იძლევა: შეთანხმებების დაჩქარება, განაშენიანების სიმჭიდროვის გაზრდა, საზოგადოებრივი ტრანსპორტის განვითარება, სოციალური იჯარის მშენებლობა და მზა ინფრასტრუქტურის მქონე ნაკვეთების მომზადება.
მნიშვნელოვანია ახალი საცხოვრებლის ტიპიც. ბაზარმა შესაძლოა ერთდროულად განიცადოს მცირე ზომის საქალაქო ბინების ნაკლებობა და დიდი სახლების სიჭარბე გარეუბნებსა თუ სოფლის რაიონებში. საერთო საცხოვრებელი ფონდის ფორმალური გაზრდა ამ შემთხვევაში არ აღმოფხვრის დეფიციტს იქ, სადაც სამუშაო ადგილები და მოსახლეობაა კონცენტრირებული.
საინვესტიციო პერსპექტივები ნაკლებად ერთმნიშვნელოვანი ხდება
ფასების ზრდა მხარს უჭერს უკვე შეძენილი აქტივების ღირებულებას, მაგრამ არ იძლევა მომავალი მაღალი შემოსავლიანობის გარანტიას. პორტუგალიაში, ესპანეთსა და სხვა სწრაფად მზარდ ქვეყნებში იზრდება სხვაობა შესყიდვის ფასს, მოსახლეობის შემოსავლებსა და პოტენციურ საიჯარო გადასახადს შორის.
ინვესტორმა უნდა გაითვალისწინოს დაფინანსების ღირებულება, გადასახადები, ობიექტის შენახვა, შესაძლო მოცდენის პერიოდები და შეზღუდვები გამქირავებლებისთვის. რაც უფრო სწრაფად ძვირდება საცხოვრებელი ადგილობრივი მოსახლეობის შემოსავლებთან შედარებით, მით უფრო მაღალია პოლიტიკური ჩარევის ალბათობა.
ხელისუფლებას შეუძლია შეზღუდოს მოკლევადიანი იჯარა, გაამკაცროს ინდექსაციის წესები, შემოიღოს დამატებითი გადასახადები ცარიელ ობიექტებზე ან მოიჯარეებს უფრო ხანგრძლივი დაცვა მიანიჭოს. ამ გადაწყვეტილებებს შეუძლია შეამციროს შემოსავლიანობა უძრავი ქონების ნომინალური ღირებულების შემდგომი ზრდის პირობებშიც კი.
სუსტი მშენებლობა ერთდროულად ინარჩუნებს ფასებს და ზრდის სოციალურ რისკებს. გრძელვადიანი ინვესტორისთვის მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ბაზრის დინამიკა, არამედ ქალაქის უნარი, გააფართოოს საცხოვრებელი ფონდი ინფრასტრუქტურისა და ცხოვრების ხარისხის მკვეთრი გაუარესების გარეშე.
როგორც International Investment-ის ექსპერტები იტყობინებიან, პროგნოზირებული გაძვირება არ ნიშნავს, რომ ევროპული ბაზარი უფრო უსაფრთხო ან ხელმისაწვდომი გახდა. მიწოდების დეფიციტი მხარს უჭერს არსებული ობიექტების მფლობელებს, თუმცა ზრდის მარეგულირებელ რისკებს და აკავებს ახალი ინვესტიციების შემოსავლიანობას. იპოთეკური განაკვეთების შემცირებას დაჩქარებული მშენებლობის გარეშე შეუძლია გაზარდოს მყიდველთა რაოდენობა, მაგრამ ძირითადი სარგებელი გამყიდველებთან გადავა უფრო მაღალი ფასების გზით. რეალური შემსუბუქება შესაძლებელია მხოლოდ ძლიერი მოთხოვნის მქონე ქალაქებსა და რეგიონებში საცხოვრებლის მიწოდების მდგრადი ზრდის პირობებში.
